Από τον φραπέ στο φρέντο

Το πρόσφατο βιβλίο του Παναγή Παναγιωτόπουλου Περιπέτειες της μεσαίας τάξης. Κοινωνιολογικές καταγραφές στην Ελλάδα της ύστερης μεταπολίτευσης (εκδ. Επίκεντρο, Απρίλιος 2021) έρχεται να φωτίσει ένα μέγεθος που τα τελευταία χρόνια βρίσκεται στην καρδιά των πολιτικών συζητήσεων και αντιπαραθέσεων: την περίφημη «μεσαία τάξη».

Ενα πρόβλημα που ανακύπτει τακτικά στον σχετικό διάλογο είναι η αδυναμία ακριβούς ορισμού του φαινομένου. Ποιοι άραγε ανήκουν στη μεσαία τάξη και με βάση ποια κριτήρια; Η στρατηγική που ακολουθεί ο συγγραφέας, επίκουρος καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ, προκειμένου να απαντήσει είναι ενδιαφέρουσα. Χωρίς να αρνείται τη σημασία των οικονομικών στοιχείων και καθορισμών και αποδεχόμενος την ιδέα ότι η μεσαία τάξη «εμπεριέχει μια δύσκολα προσβάσιμη εσωτερική διαστρωμάτωση» (σ. 188), ο Παναγιωτόπουλος προκρίνει τη σύλληψη του αντικειμένου του μέσα από την οπτική γωνία των κοινών τόπων που συγκροτούνται από παραπλήσια βιώματα, συναισθήματα, πρακτικές, προσδοκίες, παραστάσεις και εμπειρίες.

Ετσι, μπορούμε μεν να πούμε κάπως γενικά ότι στη μεσαία τάξη ανήκουν, από οικονομική άποψη, όσοι δεν είναι ούτε πλούσιοι ούτε προλετάριοι· ο ακριβέστερος προσδιορισμός, ωστόσο, αυτής της ομολογουμένως αφηρημένης διατύπωσης, θα έρθει μέσα από την εστίαση της προσοχής σε εκείνα τα κοινωνικά, πολιτισμικά και συναισθηματικά στοιχεία που οδηγούν διαφορετικούς ανθρώπους και ετερογενείς πληθυσμιακές ομάδες να νιώθουν ότι ζουν «κάτω από τον ίδιο ουρανό» (σ. 130).

Σε αυτό το πλαίσιο, το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου αφιερώνεται σε μια περιληπτική ιστορία της διαδρομής των μεσαίων στρωμάτων στον δυτικό κόσμο. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ανάπτυξη των αναδιανεμητικών πολιτικών και του κοινωνικού κράτους, η αυξανόμενη κοινωνική κινητικότητα, αλλά και ο εσωτερικός μετασχηματισμός του καπιταλισμού, που σταδιακά παρουσίαζε σημάδια μετατόπισης από τις γραφειοκρατικές οργανώσεις, τη χειρωνακτική εργασία και το φορντιστικό μοντέλο προς την ανάπτυξη του τριτογενούς τομέα και την κουλτούρα του ελεύθερου χρόνου, της κατανάλωσης και της αυτοπραγμάτωσης, θα φέρουν τα μεσαία κοινωνικά στρώματα στο επίκεντρο των εξελίξεων. Μάλιστα, μπορούμε να πούμε ότι τα εν λόγω στρώματα αποτελούν τους κατεξοχήν φορείς αυτών των μετασχηματισμών, αφού μέσω των αιτημάτων και των επιδιώξεών τους αλλάζουν την κοινωνία, αλλάζοντας παράλληλα και τον εαυτό τους.

Καθώς όμως αυτές οι κινήσεις ολοκληρώνονται και ηγεμονεύουν, τα αποτελέσματά τους έρχονται να διαταράξουν την πίστη σε ένα διαρκώς καλύτερο μέλλον που χαρακτήριζε τα χρόνια της Χρυσής Τριαντακονταετίας. Η κυριαρχία των ατομικών επιλογών και του καταναλωτικού ευδαιμονισμού, η υπονόμευση των παραδοσιακών συλλογικών δομών και η γενικότερη φιλελευθεροποίηση της ζωής αποτέλεσαν άμεσα ή έμμεσα στόχους και προσδοκίες των μεσαίων στρωμάτων. Η πραγμάτωσή τους, ωστόσο, οδηγεί εσωτερικά στη διασάλευση της ευημερίας τους, στη ρευστότητα, στην έκθεση στους κινδύνους της παγκοσμιοποίησης και τελικά στην κρίση.

Μπρικολαζ

Αυτό είναι το γενικό κάδρο μέσα στο οποίο ο Παναγιωτόπουλος θα επιχειρήσει να εντάξει και την ελληνική περίπτωση, όπου η μεσαία τάξη αναδεικνύεται στον θεμελιώδη κοινωνικό φορέα της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας. Εχει σημασία να αναφέρουμε ότι αυτή η ένταξη δεν γίνεται ούτε μέσω της υπόθεσης μιας απόλυτης «ελληνικής ιδιαιτερότητας», που θα έβλεπε την κοινωνία μας σαν μια μοναδικότητα, ούτε με όρους μιας πλήρους ή «καθυστερημένης» προσαρμογής σε ένα ορθό και προδιαγεγραμμένο παγκόσμιο μοτίβο. Αντιθέτως, ο συγγραφέας θεωρεί ότι, παρότι η περίπτωση των ελληνικών μεσαίων στρωμάτων μπορεί σε γενικές γραμμές να συμπεριληφθεί στην ιστορία της μεσαίας τάξης του δυτικού κόσμου, υπάρχουν στοιχεία και φαινόμενα, όπως η μεγάλης έκτασης ιδιοκατοίκηση ή ο κομβικής σημασίας ρόλος της οικογένειας, που πράγματι αποτελούν ιδιομορφίες. Με αυτή την έννοια, επεξεργάζεται γόνιμα την ιδέα του «μπρικολάζ» στο οποίο προβαίνουν τα ελληνικά μεσοστρώματα, συνενώνοντας και υβριδοποιώντας στοιχεία «εκσυγχρονιστικά» και «παραδοσιακά», λαϊκά και ποπ, θρησκευτικά και εκκοσμικευτικά, κ.λπ. Μέσα από ένα τέτοιου τύπου μπρικολάζ θα διαμορφωθεί λοιπόν το κοινωνικό και ανθρωπολογικό τοπίο της Μεταπολίτευσης, η οποία αποτελεί «και παιδί και γονιό» της μεσαίας τάξης.

Αυτές οι παρατηρήσεις δεν παραμένουν περιχαρακωμένες στη σφαίρα των ιδεών, των νοοτροπιών ή έστω των αξιών. Αντίθετα, ένα από τα στοιχεία που οφείλουμε να πιστώσουμε στο βιβλίο είναι η έμφαση που προσδίδει στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων, με στόχο να συμβάλει σε μια κοινωνιολογία της κοινής εμπειρίας, την οποία ο Παναγιωτόπουλος υπερασπίζεται και ως επιστημονικό πρόταγμα στο τελευταίο κεφάλαιο του έργου του. Τον ενδιαφέρει η εξέταση των «οικοσυστημάτων του καθημερινού και του μύχιου», όπου μεταξύ άλλων εντάσσονται, σύμφωνα με ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα «ο κόσμος των θερινών διακοπών, η ενιαία τηλεοπτική κουλτούρα και το σύμπαν των ελληνικών σειρών, η κοινωνικότητα του καφέ, η συμμετοχή στη νυχτερινή διασκέδαση (κυρίως από την εποχή που η ποπ κουλτούρα λειτούργησε ως ξενιστής του παλιού μπουζουκιού), η συμμετοχή στην κουλτούρα των αθλητικών συλλόγων» (σ. 131).

Υπό αυτό το πρίσμα, γνώριμες πρακτικές που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο έχουν σημαδέψει τη ζωή των περισσότερων από εμάς, όπως η αντιπαροχή, το χαρτζιλίκι και η ανατροφή των παιδιών από τους παππούδες και τις γιαγιάδες, το ΙΧ ως δώρο για την εισαγωγή στο πανεπιστήμιο, αλλά και οι «εθνικές επινοήσεις» του φραπέ και του φρέντο όχι μόνο δεν απαξιώνονται, αλλά και τίθενται στο μικροσκόπιο.

Στην ίδια λογική πρέπει να ενταχθούν και οι εκτεταμένες αναφορές στη λογοτεχνία και γενικότερα την τέχνη. Τα  – πράγματι χαρακτηριστικά για τη ζωή των μεσαίων στελεχών της Δυτικής Ευρώπης – αποσπάσματα του Μισέλ Ουελμπέκ συναντούν τον σχολιασμό των κινηματογραφικών τάσεων του ελληνικού weird wave και των στίχων του Δήμου Μούτση, εμπλουτίζοντας και χαλαρώνοντας ευχάριστα την αυστηρή επιστημονική ανάλυση.

Το γεγονός ότι το υπό εξέταση πόνημα είναι προϊόν μιας συστηματικής επιστημονικής εργασίας, κάτι που αποτυπώνεται και στις αναλυτικές παραπομπές στη βιβλιογραφία, ενδέχεται να δυσκολέψει ένα μη ειδικό κοινό. Δεν έχουμε να κάνουμε με ευκολοδιάβαστο βιβλίο. Οι αναλύσεις όμως που περιέχονται σε αυτό αξίζουν σίγουρα να συζητηθούν και να σχολιαστούν κριτικά σε μεγαλύτερη έκταση απ’ όση επέτρεψε το παρόν σημείωμα.

Ο Γιάννης Κτενάς είναι νομικός, υποψήφιος διδάκτορας της Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Παναγής Παναγιωτόπουλος
Περιπέτειες της μεσαίας τάξης
Εκδ. Επίκεντρο,
σελ. 424, 2021
Τιμή: 18 ευρώ