«Με το κοινό περνάμε σε ομαδική ψυχανάλυση»

Την ημέρα που συναντηθήκαμε στο Warehouse Edge, απέναντι από το κτίριο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, οι λεπτομέρειες για το επερχόμενο γκαλά Βέρντι ήταν γνωστές, αλλά προστατεύονταν με δημοσιογραφικό εμπάργκο. Η εμφάνιση της Αννα Νετρέμπκο στο Καλλιμάρμαρο (10/7), που ανακοινώθηκε την περασμένη εβδομάδα, θα επανερχόταν αναπόφευκτα στη συζήτησή μας. Ο Γιώργος Κουμεντάκης ζητάει πολλά από το φετινό συναυλιακό καλοκαίρι – αλλά μόνο ως σχήμα λόγου. «Μαζί με το ρεσιτάλ του Γιόνας Κάουφμαν στο Ηρώδειο, στις 13 Σεπτεμβρίου, είναι οι δύο μεγάλες ιδέες μας. Μεταφέραμε μάλιστα στο Καλλιμάρμαρο το γκαλά με τους Νετρέμπκο, Ρατσβελισβίλι, Εϊβάζοφ και Πλατανιά, επειδή το Ηρώδειο λόγω πρωτοκόλλων περιορίζει πλέον τις ορχήστρες, τους συμμετέχοντες καλλιτέχνες, αλλά και τη συμμετοχή του κοινού. Στην ορχήστρα, για παράδειγμα, έβγαιναν λίγο πάνω από 30 άτομα, άρα αυτό ήταν απαγορευτικό για την παραγωγή όπερας. Εκεί ήμουν πολύ διστακτικός για το τι παρουσιάζεις στον κόσμο. Η σκέψη και η επιθυμία μας ήταν να είμαστε παρόντες με την όπερα – και αφού οι ολοκληρωμένες παραστάσεις στους ανοιχτούς χώρους για την ώρα δεν είναι εφικτό να πραγματοποιηθούν λόγω των περιορισμών, θεωρήσαμε ότι τα γκαλά με τους κορυφαίους του είδους θα είναι ένα μικρό αντίδωρο στους φίλους της Λυρικής».

Η επανεκκίνηση πάντως – έστω και μέσω του 5ου Διαδικτυακού Φεστιβάλ – έγινε σε χώρους απρόσμενους, με την ενότητα χορογραφιών «Θυμήσου, σώμα». Συνεχίζεται αύριο στον αύλειο χώρο της Μητρόπολης Αθηνών με τη συναυλία «Υμνος εις την Ελευθερίαν», όπου η Ορχήστρα και η Χορωδία της Λυρικής ερμηνεύουν, υπό τη διεύθυνση του Ηλία Βουδούρη, αποσπάσματα από το έργο του Νικόλαου Μάντζαρου, καθώς και μέρος από τους «36 ελληνικούς χορούς» του Νίκου Σκαλκώτα. Επεται τον Ιούλιο στο Ηρώδειο ο «Χορός με τη σκιά μου» του Μάνου Χατζιδάκι, σε χορογραφία Κωνσταντίνου Ρήγου, παράσταση που αντικαθιστά την «Τόσκα» (η οποία, όπως και ο «Ριγκολέτο», μετατίθεται για την επόμενη σεζόν). «Προτιμήσαμε την πράξη από την απραξία ακριβώς για να υπάρξει μια καλή διαχείριση της θλίψης» λέει ο Γ. Κουμεντάκης. «Η επιλογή να κατευθυνθούμε προς την ψηφιακή παρουσίαση των παραγωγών – μέσω της GNO TV – έγινε για τρεις λόγους: για να μη χάσουμε τον προγραμματισμό μας, για να έχουμε μια παρουσία διεθνή και για να είναι ενεργά όλα τα καλλιτεχνικά σύνολα. Και αυτό επειδή όλες οι παραγωγές προετοιμάστηκαν και παρουσιάστηκαν με τη διαδικασία των προηγούμενων ετών, απλώς χωρίς κοινό. Αρκεί ίσως να πω ότι οι 15 ημέρες του Οκτωβρίου που μας επετράπη έστω και το 30% του κοινού στη “Μαντάμα Μπατερφλάι” έφεραν μια γενική ανάταση. Εβλεπες την αντίδραση από την πλευρά όχι μόνο των καλλιτεχνών, αλλά και του κοινού. Ηταν μια όαση που κράτησε λίγο. Στο δεύτερο κύμα δεν είχαμε καν την ελπίδα. Το σκηνικό ήταν χειρότερο, κυρίως επειδή δεν το περιμέναμε σε αυτή την κλίμακα».

Το momentum για τη Λυρική περιέχει μεγάλες προσδοκίες, αλλά και μια διάθεση για πρώτο απολογισμό. Είναι η περίοδος που η επιφάνεια μοιάζει λουστραρισμένη, έτοιμη να υποδεχθεί το κοινό, κρύβοντας πίσω της αναμενόμενες εντάσεις. Αλήθεια, ήταν όλες αναμενόμενες στο προηγούμενο διάστημα; «Είμαστε Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου, αλλά ουσιαστικά λειτουργούμε σε μεγάλο βαθμό όπως το Δημόσιο. Εχουμε λοιπόν όλα τα κακά και του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα. Κάποιοι δεν ήθελαν να δουλέψουν – είτε από φόβο είτε από αδράνεια, οπότε βρήκαν την ευκαιρία να μην έρχονται στον οργανισμό. Διαχειριστήκαμε την κακή ψυχολογία όσο καλύτερα μπορούσαμε, αλλά οι εντάσεις δεν έλειψαν. Βγήκαν παθογένειες που δεν είχαν βγει τα προηγούμενα χρόνια επί θητείας μου. Εγιναν επανειλημμένες καταγγελίες στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας και στην Επιθεώρηση Εργασίας. Μας έφεραν όμως και την Αστυνομία ύστερα από καταγγελία ότι ο μαέστρος διηύθυνε χωρίς μάσκα, όταν νομίμως γινόταν αυτό. Του κάναμε μάλιστα τεστ κάθε ημέρα πριν διευθύνει. Ο φόβος γέννησε “ανθρωποφαγικές” τάσεις. Αισθάνομαι ότι ξόδεψα πολλή ενέργεια που θα μπορούσε να διοχετευθεί αλλού. Αλλά επιμένω ότι τώρα είμαστε περισσότερο αισιόδοξοι, επειδή επανέρχεται η λογική της κανονικότητας του θεάματος. Οταν έρχεται το κοινό, απορροφάει με τον καλύτερο τρόπο τις εντάσεις. Σαν να περνάμε σε ομαδική ψυχανάλυση, που μας βοηθάει όλους: τον οργανισμό, το θέατρο, τους ίδιους τους καλλιτέχνες».

Το 2010 είχε γράψει το «Ισοκράτημα ενός παιδιού», σύνθεση που βασιζόταν φυσικά στο βυζαντινό ισοκράτημα: τη συνοδεία της κύριας μελωδίας με το επίμονο «κράτημα» μιας και μόνο νότας. Στη θριαμβική «Φόνισσα» του 2014 τα ισοκρατήματα επανήλθαν. Ηταν η στέρεη υποδοχή όπoυ εντασσόταν όλη η σύνθεση. Και μια υπενθύμιση ότι ένα έργο – ακόμα και η διοίκηση ενός οργανισμού – είναι ένα σύνολο. Το έχει δηλώσει άλλωστε, με διαφορετική αφορμή, ότι δεν κατέφθασε στη Λυρική ως ο «αμόλυντος» που θα καθάριζε το τοπίο και θα επέβαλλε τον καλλιτεχνικό οραματισμό αδιαφορώντας για τη ρουτίνα της γραφειοκρατίας. Για να πετύχει ένα ολοκληρωμένο αποτέλεσμα, ο καλλιτέχνης πρέπει να σιγοντάρει τον μάνατζερ και ο μάνατζερ να διευθύνει τα διαφορετικά τμήματα. «Οταν θέλεις να φτάσεις στο τελικό σημείο, πρέπει όλοι αυτοί οι συσχετισμοί να λειτουργήσουν στην εντέλεια. Αυτό που με προβλημάτισε και με πλήγωσε περισσότερο σε αυτή τη φάση της πανδημικής κρίσης είναι κάποιες μονάδες που εκμεταλλεύονταν την ανασφάλεια για να επιβάλουν κομματικές επιδιώξεις ή μικροπροβλήματα με στόχο να διαταράξουν την ηρεμία ενός οργανισμού. Διόλου τυχαία επρόκειτο για ανθρώπους βολεμένους με έναν καλό μισθό, που στην πραγματικότητα δεν ασκούν φιλεργατική πολιτική υπέρ των αδυνάτων αλλά υπέρ του εαυτού τους. Ευτυχώς υπήρχαν οι άλλες δυνάμεις που τους έθεσαν στο περιθώριο. Αν ακολουθούσαμε όσα έλεγαν, το 80% των εξωτερικών συνεργατών δεν θα δούλευε σε εμάς. Για να αναφέρω μόνο τον αριθμό των αναθέσεων σε έλληνες συνθέτες, έχουμε δώσει 78 μέσα σε τέσσερα χρόνια. Καθώς επίσης εκατοντάδες συμβάσεις για σκηνοθέτες, σκηνογράφους, φωτιστές, εικαστικούς. Δεν είναι απλό να έχεις τον Γιώργο Λάνθιμο, τη Μαρίνα Αμπράμοβιτς, τον Ναυρίδη, τη Φανί Αρντάν, τον Ολιβιέ Πι, τη Γιάχο, την Οροπέσα, τον Βασίλη Χριστόπουλο, την Αγνή Μπάλτσα κ.ά. ή να παραγάγεις παραστάσεις εξ ολοκλήρου από τα εργαστήριά σου, όπως ο “Ντον Τζιοβάνι”, που διοχετεύονται σε όπερες του εξωτερικού. Το κομμάτι των συμπαραγωγών, όπου αναμένονται άλλες δώδεκα, είναι ξεχωριστό. Και μάλιστα εκεί μιλάμε ισότιμα με τους ξένους οργανισμούς. Δεν φερόμαστε σαν περιφερειακός οργανισμός μέσα στην Ευρώπη».

Μπαχ και Παπαδιαμάντης

Στη διάθεση απολογισμού ξαφνικά η εικόνα ανοίγει για να συμπεριλάβει τις τάσεις στη σύγχρονη μουσική. Για τους συναδέλφους του πολιτιστικού ρεπορτάζ, που τον έχουν ζήσει εντός και εκτός γραφείου, υπάρχει πάντα διαθέσιμη μια μεγάλη «εργαλειοθήκη» για να αποδώσει τη διάθεσή του απέναντι στην τέχνη του και στη διοίκηση: «ήρεμη δύναμη», «γνώστης της κλασικής», «ειλικρινής», «εσωστρεφής». Οι ορισμοί όμως δεν παύουν να είναι περιορισμοί. Ακόμα και στον χρόνο που διαρκεί μια συνέντευξη επανέρχεται μια παλαιότερη αίσθηση ότι ο Γ. Κουμεντάκης θα πετούσε τη σκούφια του εάν έπρεπε να αφήσει τα πάντα στην άκρη και να μιλάει δύο ώρες για συνθέτες όπως ο Μπαχ και ο Ρίχαρντ Στράους, ο Γιάνατσεκ, ο Κούρταγκ, ο Λίγκετι, ο Ααρον Κόπλαντ, για τον Παπαδιαμάντη ή την Τήνο, όπου διαμένει στο ησυχαστήριό του. Με την ίδια άνεση, από την άλλη, υποδέχεται τη σαλάτα με κολοκυθάκια και προσούτο («αυτό είναι εξαιρετικό»).

Μια ξαφνική ιδέα, με αφορμή την αυριανή συναυλία στη Μητρόπολη, ανοίγει μια καλή παρένθεση στη συζήτησή μας. «Δεν ξέρω πώς μπορεί να διατηρηθεί ζωντανή η παράδοση. Είναι πολύ σημαντικό να συνεχίζεται μέσα στον χρόνο. Να αλλάζει μορφή, αλλά να μη χάνονται κάποιες σταθερές. Και είναι το σημείο για το οποίο προβληματίζομαι σε ένα ευρύτερο πλαίσιο: Τι είναι η κλασική μουσική σήμερα; Τι σημαίνει όπερα για νεότερους ακροατές; Πράγματα με μεγάλη ιστορία, αλλά σε φθίνουσα πορεία. Οι νεότεροι έχουν άραγε την πληροφορία, τη διάθεση και την αντοχή να γνωρίσουν αυτόν τον πνευματικό συναρπαστικό κόσμο; Υπάρχουν σίγουρα δημιουργικές δυνάμεις που τον κρατούν ζωντανό. Σε αυτούς συγκαταλέγω τους πιανίστες, τις ορχήστρες με όργανα εποχής, αλλά και τους τραγουδιστές. Αντιθέτως, στο κομμάτι της σκηνοθεσίας υπάρχει πολύ μεγάλη σύγχυση, όπως και στους μαέστρους. Πιστεύω ότι ο ένας και μοναδικός, που τον ακολουθούν όλοι, φθίνει ως υπόδειγμα. Χρειάζεται μια καινούργια ματιά που θα νοηματοδοτήσει ξανά τις ερμηνείες».

«Ανοίγματα» στην όπερα

Ο ίδιος παρέλαβε το 2017 τη διεύθυνση ενός καλλιτεχνικού οργανισμού με όλες τις στερεοτυπικές αντιλήψεις, προβολές και ευσεβείς πόθους που συνεπάγεται η λέξη «Λυρική». Θα παρέμενε το κοινό οριοθετημένο; Θα ανταποκρινόταν στα «ανοίγματα» προς την όπερα του 20ού αιώνα, όπως αποτυπώθηκε στις παραστάσεις «Ηλέκτρα», «Υπόθεση Μαρκόπουλος», «Γενούφα», «Βότσεκ», «Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενκ»; «Δεν ξέρω τι σημαίνει “ελληνικό κοινό” στην όπερα, αλλά με τον τρόπο που έγινε αισθάνθηκα ότι υπήρχε ενδιαφέρον από την πλευρά του να ακολουθήσει και κάτι άλλο. Τα περισσότερα θετικά σχόλια ήταν ακριβώς για αυτές τις παραστάσεις. Παράλληλα, εκεί που υπάρχει ένα ερώτημα είναι πώς αντιμετωπίζει κανείς την ελληνική Εθνική Σχολή. Το 1821-2021 ήταν μια καλή ευκαιρία, γι’ αυτό το πρώτο έργο που παρουσιάσαμε ήταν η “Δέσπω” του Παύλου Καρρέρ. Είναι στη σκέψη μου μάλιστα το ρεπερτόριο αυτό να ενταχθεί πιο συντεταγμένα – με μία όπερα τον χρόνο, για παράδειγμα».

Ορισμένα από τα πλάνα του 2021 έπρεπε να μετατεθούν ακολουθώντας τον κανόνα που επέβαλαν τα περιοριστικά μέτρα του κορωνοϊού. Το ορατόριο «Jus soli», για παράδειγμα, του Τούρκου Καμράν Ιντζέ, το οποίο τοποθετείται πλέον στο πρώτο εξάμηνο του 2022. Οταν ανακοινώθηκε πριν από μήνες, στάθηκε από μόνο του ως παράδειγμα και αντιπαράδειγμα. Πώς μπορεί ένας θεσμός να ακυρώσει τις αναμενόμενες αντιδράσεις; Πώς μπορεί να δείχνει τη μουσική πέρα από το δάχτυλο; Αυτή είναι μια μέριμνα που έχει τη σφραγίδα του Γ. Κουμεντάκη. Απέξω η Λυρική ως θεσμός που δραστηριοποιείται χάρη στη στήριξη του υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού και στη δωρεά ενός μεγάλου ιδρύματος – του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, εν προκειμένω. Από μέσα μια κοινότητα που μπορεί να διαβάζει την πραγματικότητα, να προτείνει και να αναθεωρεί, να πειραματίζεται και – γιατί όχι; – να αποτυγχάνει. Στο 23ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (24/6 – 4/7) παρουσιάζεται μία όψη αυτού του μικρόκοσμου μέσω του φιλμ «Διορθώσεις» του Θοδωρή Σκριβάνου, με τον οποίο μίλησα – εν αγνοία του καλλιτεχνικού διευθυντή: «Είναι η καθημερινότητα των χορευτών του Μπαλέτου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, με την τεχνική του σινεμά της παρατήρησης. Η συνεργασία μεταξύ των χορογράφων, χορευτών, σκηνογράφων και τεχνικών. Οι πρόβες, οι επαναλήψεις, οι διορθώσεις, το σώμα, η ίδια η δημιουργική διαδικασία της χορογραφίας. Αλλά δεν θα μπορούσα να έχω τόσες ελευθερίες χωρίς την πρόσβαση που μου έδωσαν ο διευθυντής του μπαλέτου, Κωνσταντίνος Ρήγος, και ο Γιώργος Κουμεντάκης».

Ο καλλιτεχνικός διευθυντής θέλησε να προχωρήσει ακόμα ένα βήμα. «Χρειάζεται να ζωντανεύει το ρεπερτόριο με νέες ιδέες. Δοκίμαζα για μεγάλο χρονικό διάστημα μια παραγωγή στην Εναλλακτική Σκηνή, όπου βασικό χαρακτηριστικό ήταν ο συνδυασμός ετερόκλητων ειδών – ίσως σε κάποιους ακουγόταν παρακινδυνευμένο. Σκεφτόμουν, συγκεκριμένα, μια μορφή μουσικού θεάτρου, στην ευρεία του έννοια, με τη συμμετοχή ραπ και τραπ μουσικής. Δουλεύαμε πάνω στο “Σπιρτόκουτο” με τον σκηνοθέτη της ομώνυμης ταινίας, συμπληρώνοντας το δημιουργικό κομμάτι στον μεγαλύτερο βαθμό. Ανήκε μάλιστα σε έναν κύκλο με άλλα δύο έργα, που προέρχονται από τον νέο ελληνικό κινηματογράφο και ακολουθούσαν την ίδια λογική». Τον ρωτάω γιατί χρησιμοποιεί ξαφνικά αόριστο. «Η παραγωγή σταμάτησε για κάποιους άγνωστους σε μένα λόγους. Αλλά προσωπικά χαίρομαι πολύ που η ιδέα θα πραγματοποιηθεί τελικά στη Στέγη, με τους ίδιους συντελεστές, αλλά με διαφορετικό συνθέτη».

Ισοκρατήματα για το μέλλον

Τη στιγμή πάντως που υπερασπίζεται το έργο ενός συνόλου, ψυχανεμίζεσαι ότι ο κρυπτόμενος συνθέτης συνεχίζει να παράγει νότες – τα νέα ισοκρατήματα που μένει να φανούν στο μέλλον. «Δεν υπήρχε προσωπικός χρόνος μέσα στην καραντίνα. Δουλέψαμε περισσότερο απ’ όσο όταν κάναμε κανονικές παραγωγές. Αυτή η κατάσταση με έχει καταβάλει και δεν με άφησε να σκεφθώ γενναιόδωρα την επόμενη κίνηση. Περισσότερο ασχολήθηκα με την επιβίωση, σε σημείο που παραμέλησα τον εαυτό μου. Δεν ξέρω πώς θα μετατρέψω αυτό που έζησα σε κάτι δημιουργικό. Η μόνη ανακούφιση είναι ότι κλείνοντας αυτόν τον κύκλο θα επιστρέψω κάποια στιγμή στη μουσική μου. Πάντα υπάρχει ζωντανό αυτό το κομμάτι: αυτές οι μικρές ρωγμές. Νομίζω πως δεν έχω χάσει κάτι σε αυτά τα τέσσερα χρόνια».

Λίγο πριν ολοκληρώσουμε και ενώ οι άνθρωποι του Warehouse Edge κάνουν τις δικές τους ερωτήσεις για την καλλιτεχνική κίνηση μετά το «άνοιγμα» του πολιτισμού, τον ρωτάω ποιες θα ήταν οι πρώτες επιλογές του για ταξίδι. «Αυτή θα είναι η ερώτηση από εδώ και πέρα, όντως. “Πού θα κάνεις το πρώτο σου ταξίδι;”. Οταν τελειώσει όλη αυτή η κατάσταση, θα ήθελα να κάνουμε με τους φίλους και συνεργάτες ένα ταξίδι στο Παρίσι, που ανήκει πάντα στις νησίδες σωτηρίας που αισθάνομαι ότι με αναζωογονούν. Το αμέσως επόμενο βήμα είναι να περάσω γενναιόδωρα τον χρόνο με την οικογένειά μου στην Κρήτη και μετά να απομονωθώ στο σπίτι της Τήνου. Για να ξεκινήσει η επόμενη περιπέτεια της γραφής».