Πού πάνε τα αγάλματα όταν πεθαίνουν;

Ο Εντουαρντ Κόλστον γεννήθηκε στο Μπρίστολ, σε μια εύπορη οικογένεια εμπόρων, το μακρινό 1636. Σπούδασε στο Λονδίνο και σύντομα καθιερώθηκε εκεί ως έμπορος υφασμάτων και μαλλιού. Ηταν 44 χρόνων όταν έγινε, το 1680, μέλος της Βασιλικής Αφρικανικής Εταιρείας (RAC), της εταιρείας που είχε το μονοπώλιο στο δουλεμπόριο από τη Δυτική Αφρική: κάπου 100.000 σκλάβους μετέφερε η RAC στην Καραϊβική και στην Αμερική μεταξύ 1672 και 1689, φροντίζοντας να τους πυροσφραγίσει στο στήθος όλους, συμπεριλαμβανομένων των γυναικόπαιδων, με τα αρχικά της. Ηταν τόσο άθλιες οι συνθήκες μεταφοράς τους που υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 20.000 πέθαναν στη διάρκεια του ταξιδιού, οι οποίοι απλώς πετάχτηκαν στη θάλασσα.

Ετσι έγινε πλούσιος ο Κόλστον, ή μάλλον και έτσι, αφού χρησιμοποίησε τα κέρδη του από τη RAC προκειμένου να μετακινηθεί στον δανεισμό χρημάτων. Ετσι έγινε όμως πλούσιο και συνολικά το Μπρίστολ, χάρη στα έσοδα από το τριγωνικό εμπόριο, που απήγε Αφρικανούς και τους μετέφερε στην Αμερική ως σκλάβους, κι έπειτα έστελνε στη Βρετανία το βαμβάκι και τη ζάχαρη που παρήγαν εκεί, τροφοδοτώντας τη Βιομηχανική Επανάσταση. Σε κάθε περίπτωση, ο Κόλστον εγκατέλειψε το 1689 τη RAC και πούλησε τις μετοχές του στον Γουλιέλμο, τον πρίγκιπα της Οράγγης. Κι έπειτα, άρχισε να καλλιεργεί φήμη φιλάνθρωπου, δωρίζοντας πολλά χρήματα σε σχολεία, φτωχοκομεία και εκκλησίες, και στο Λονδίνο αλλά πρωτίστως στο Μπρίστολ, τη γενέτειρά του. Διατέλεσε για ένα σύντομο διάστημα και βουλευτής των Τόρις προτού πεθάνει, στο Σάρεϊ, το 1721.

Εκατόν εβδομήντα τέσσερα χρόνια αργότερα, οι Αρχές του Μπρίστολ ανέθεσαν σε έναν ιρλανδό καθολικό γλύπτη με αυτό που οι Βρετανοί αποκαλούν «επαναστατικές συμπάθειες», τον Τζον Κάσιντι, έναν μόνιμο κάτοικο του Μάντσεστερ ο οποίος κατά πάσα πιθανότητα δεν είχε ιδέα για το πραγματικό ποιόν του Κόλστον, τον σφοδρό αντικαθολικισμό του, τον βαθύ συντηρητισμό του και φυσικά τις δουλεμπορικές δραστηριότητές του, να φιλοτεχνήσει ένα άγαλμά του. Το ύψους 5,5 μέτρων μπρούντζινο άγαλμα στήθηκε στη λεωφόρο Κόλστον, στο κεντρικό Μπρίστολ – με τον καιρό το Μπρίστολ απέκτησε και μία οδό Κόλστον, και μία λεωφόρο Κόλστον, και ένα ανεξάρτητο σχολείο Κόλστον, και έναν συναυλιακό χώρο Colston Hall και ένα πολυώροφο κτίριο γραφείων Κόλστον. Μόλις στα τέλη του 20ού αιώνα ξεκίνησαν οι αντιδράσεις – όταν έγινε ευρύτερα γνωστός ως δουλέμπορος ο Κόλστον, πέρα από «φιλάνθρωπος».

Το 2017, το Colston Hall ανακοίνωσε σχέδια να αλλάξει το όνομά του. Εναν χρόνο αργότερα, μια προτομή του Κόλστον απομακρύνθηκε από το δημαρχιακό γραφείο και το δημοτικό συμβούλιο του Μπρίστολ αποφάσισε να τοποθετηθεί και δεύτερη επεξηγηματική πλακέτα στο άγαλμά του, υπήρχαν όμως διαφωνίες για την ακριβή διατύπωση του κειμένου που θα περιελάμβανε – για να μη μακρηγορούμε, δεύτερη πλακέτα δεν μπήκε ποτέ. Και κάπως έτσι έφτασε ένα εξαγριωμένο πλήθος να γκρεμίσει, στις 7 Ιουνίου 2020, λίγες ημέρες μετά τη δολοφονία του Αφροαμερικανού Τζορτζ Φλόιντ από έναν λευκό αστυνομικό στη Μινεάπολις των ΗΠΑ, το άγαλμα του Εντουαρντ Κόλστον από το βάθρο του, να το κυλήσει μέχρι το λιμάνι του Μπρίστολ και να το πετάξει μέσα, από την Pero’s Bridge, μια πεζογέφυρα που ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του Πέρο Τζόουνς (1753-1798), ενός σκλάβου από την Καραϊβική που έζησε και πέθανε στην πόλη. Τέσσερις ημέρες έμεινε το άγαλμα στον βυθό, προτού το ανασύρει ο δήμος. Τέσσερα άτομα αναμένεται να δικαστούν τον Δεκέμβριο για φθορά ξένης περιουσίας.

Επρεπε να γκρεμιστεί το άγαλμα; Εχουν θέση στον 21ο αιώνα παρόμοια έργα; Εχει νόημα να «σβήνουμε» την Ιστορία; Το άγαλμα του Εντουαρντ Κόλστον στο Μπρίστολ δεν είναι το μόνο που τροφοδότησε αυτή την παγκόσμια συζήτηση – αποτελεί ωστόσο μια ξεχωριστή περίπτωση. Διότι, με αφορμή την πρώτη επέτειο του «θανάτου» του, και με απόφαση της Ιστορικής Επιτροπής Εμείς Είμαστε το Μπρίστολ, εκτίθεται από την Παρασκευή, στο πλαίσιο προσωρινής έκθεσης, στο μουσείο M Shed του Μπρίστολ, όχι στητό όπως ήταν άλλοτε αλλά ξαπλωμένο ανάσκελα, όπως ανασύρθηκε από τον ποταμό, καθαρισμένο μεν αλλά με όλα τα γκραφίτι ακόμη πάνω του, μαζί και ένα λάστιχο ποδηλάτου που ανασύρθηκε μαζί του, αλλά και πλακάτ του κινήματος Black Lives Matter που είχαν μαζί τους οι διαδηλωτές, και ένα χρονολόγιο, και μία ιστορία του Κόλστον, και του Μπρίστολ, και του δουλεμπορίου που τους έκανε πλούσιους.

Οι επισκέπτες, πραγματικοί και διαδικτυακοί, καλούνται να μοιραστούν τις σκέψεις τους, να πουν πώς νιώθουν σήμερα για όσα συνέβησαν πριν από έναν χρόνο, και τι πιστεύουν ότι πρέπει να γίνει με το άγαλμα στο μέλλον – να αποκατασταθεί στο βάθρο του, να απομακρυνθεί διά παντός από τη δημόσια θέα, να εκτεθεί σε κάποιο μουσείο ή μόνιμη έκθεση για το διατλαντικό δουλεμπόριο; Η συμμετοχή είναι μεγάλη, η συζήτηση ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Υπάρχουν πάντα βέβαια εκείνοι που την αρνούνται – μια εκστρατεία μέσω Twitter, με τίτλο «Σώστε τα Αγάλματά μας», καλεί τον κόσμο να κλείσει μαζικά θέσεις για την (με δωρεάν είσοδο) έκθεση και να μην προσέλθει, ώστε να εμποδίσει εκείνους που πραγματικά ενδιαφέρονται. Ως γνωστόν, οι ανεγκέφαλοι είναι παντού – και δεν έχουν χρώμα.