Η βολική ψευδαίσθηση της υποψηφιότητας της Τουρκίας για την ΕΕ

Σήμερα, οι διοικούντες την Τουρκία εκμεταλλεύονται κάθε ευκαιρία για να αγνοήσουν τα θεμελιώδη της ΕΕ προκειμένου να διεκδικήσουν την ιδιαιτερότητα της Τουρκίας, αν όχι την ανωτερότητα. Το παράδειγμα της ΕΕ έχει καταστεί εμπόδιο μπροστά σε ένα όλο και πιο αυταρχικό, αν όχι ολοκληρωτικό καθεστώς, στο οποίο η αυθαιρεσία του ενός ηγέτη έχει γίνει ο κανόνας.

Από τις αρχές του 2021, η προοπτική ένταξης στην ΕΕ έχει εξαφανιστεί εντελώς από την πολιτική ατζέντα της Τουρκίας. Αιώνες αντι-δυτικών αντιλήψεων στην τουρκική πολιτική έρχονται στην επιφάνεια και οι προσβολές προς τη Δύση έχουν γίνει το αγαπημένο θέμα της τουρκικής πολιτικής ζωής. Η Αγκυρα, μέσω των ενεργειών και των δηλώσεών της, απορρίπτει την προοπτική ένταξης ακόμη και όταν προσπαθεί να δελεάσει τους δανειστές ή για να γοητεύσει πολιτικούς στην Ευρώπη. Οσο για την αντιπολίτευση, η ένταξη στην ΕΕ δεν σημαίνει περισσότερα από το καθεστώς.

Οι διμερείς σχέσεις με τους πολιτικούς και την κοινή γνώμη των κρατών-μελών της ΕΕ βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο, καθώς οποιαδήποτε μη ικανοποιητική δήλωση ή πράξη αντιμετωπίζεται με κατηγορίες για «ναζί» και «φασίστες». Ορισμένες κυβερνήσεις εισήγαγαν στον προγραμματισμό της δράσης τους την ανατροπή της ένταξης της Τουρκίας στην ΕΕ, κράτη όπως η Αυστρία και η Γερμανία. Το Παρίσι έχει ενημερώσει άμεσα την Αγκυρα για μια παρόμοια απόφαση. Σήμερα κάθε ευρωπαίος πολιτικός γνωρίζει πως στην ορολογία των Βρυξελλών, η Τουρκία δεν εκπληρώνει τα κριτήρια της Κοπεγχάγης, το υποχρεωτικό σημείο αναφοράς για κάθε υποψήφια χώρα.

Αυτή η κατάσταση έχει ήδη συμπεριληφθεί σε συμπεράσματα του Συμβουλίου στις 26 Ιουνίου 2018, δύο ημέρες μετά τις προεδρικές εκλογές στην Τουρκία που ολοκλήρωσαν την αλλαγή του καθεστώτος. «Το Συμβούλιο σημειώνει ότι η Τουρκία απομακρύνεται περισσότερο από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Ως εκ τούτου, οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας έχουν ουσιαστικά σταματήσει και δεν μπορούν να εξεταστούν περαιτέρω κεφάλαια για το άνοιγμα ή το κλείσιμο και δεν προβλέπεται περαιτέρω εργασία για τον εκσυγχρονισμό της Τελωνειακής Ενωσης ΕΕ – Τουρκίας».

Η δήλωση αυτή είναι λίγο πιο ήπια από ένα επίσημο τέλος των διαπραγματεύσεων για ένταξη, καθώς φαινόταν δύσκολο να επιτευχθεί η ομοφωνία. Διότι ορισμένα κράτη-μέλη φοβούνται ότι να αντιπαρατεθούν δημόσια με την Τουρκία για διάφορους λόγους. Ωστόσο, ο αποκλεισμός της Τουρκίας αναφέρεται έμμεσα σε πολλά επίσημα έγγραφα. Τέλος, δεν υπάρχει πλέον πολιτικός διάλογος για θέματα κοινού ενδιαφέροντος, εκτός από τη συμφωνία για τους πρόσφυγες. Οι διαπραγματεύσεις για την ένταξη τώρα παραμερίζονται από μια σιωπηρή συμφωνία των δύο πλευρών, αλλά παραμένουν δύο ζητήματα για τα οποία η Αγκυρα φαίνεται ακόμα να περιμένει: Η αναθεώρηση της Τελωνειακής Ενωσης και η παραίτηση από τη θεώρηση βίζας Σένγκεν για τους πολίτες της.

Σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 1996, η Τελωνειακή Ενωση έπρεπε να αναθεωρηθεί εδώ και πολύ καιρό. Πλεονεκτήματα που η Τουρκία είχε αποκτήσει τότε, έχουν διαβρωθεί με την πάροδο των ετών. Η Τελωνειακή Ενωση ήταν πάντα ένα βήμα πριν από την πλήρη ένταξη – χωρίς αυτή την προοπτική είναι άσκοπη. Με το βαθύ πάγωμα των σχέσεων, δεν έχει σημασία να προχωρήσει οποιαδήποτε αναθεώρηση.

Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν ορισμένοι ευρωπαίοι πολιτικοί που εξακολουθούν να ονειρεύονται να θέσουν ως όρους για την αναθεώρηση της Τελωνειακής Ενωσης, οικονομική και πολιτική χρηστή διακυβέρνηση, όπως αναφέρεται στη λεγόμενη «θετική ατζέντα». Δυστυχώς, τείνουν να ξεχνούν τους αντι-ευρωπαϊκούς κώδικες του καθεστώτος, κάτι που καθιστά κάθε αλληλεπίδραση η οποία βασίζεται σε κανόνες και αξίες, αδιανόητη και ανεφάρμοστη.

Η ΕΕ δεν μπορεί εύκολα να κλείσει συμφωνίες που σχετίζονται με τα συμφέροντα και την ασφάλειά της με μια Τουρκία που δεν αισθάνεται δεσμευμένη από κάποια υποχρέωση μέλους ή εταιρικής σχέσης. Από τώρα και στο εξής, είναι ακατάλληλο να βασιζόμαστε στις δεσμεύσεις της ΕΕ (και τελικά του ΝΑΤΟ) σχετικά με, για παράδειγμα, τη μείωση της έντασης με τους γείτονες, καθώς η αποτυχία της προσχώρησης στην ΕΕ ακυρώνει τα επιτεύγματα των τελευταίων είκοσι ετών όσον αφορά τις σχέσεις καλής γειτονίας με τα κράτη-μέλη, ιδιαίτερα την Ελλάδα. Η πολεμοχαρής ρητορική και οι ενέργειες των τελευταίων ετών κατά πολλών χωρών της ΕΕ, πολιτικών και πολιτών αποτελούν ισχυρά σήματα αυτής της φυγόκεντρης κίνησης.

Λαμβάνοντας υπ’ όψιν όλα αυτά, το modus operandi της Αγκυρας έρχεται σε αντίθεση με τους κανόνες, τα πρότυπα, τις αξίες και τις αρχές της ΕΕ που απλώς αποτελούν εμπόδια στην «ομαλή» λειτουργία του καθεστώτος. Ομοίως, αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το καθεστώς της Αγκυρας δεν μπορεί ποτέ να δεχθεί μεταρρυθμίσεις.

Οι μονομερείς τουρκικές κινήσεις δεν περιορίζονται σε πολιτικές ή διπλωματικές σχέσεις. Σήμερα δύο τεράστια έργα υποδομής που έχουν άμεσο αντίκτυπο στις χώρες της ΕΕ και απαιτούν τη δέουσα εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, προχωρούν χωρίς τις απαραίτητες μελέτες. Πρόκειται για τον «Πυρηνικό Σταθμό Ακούγιου», που χτίστηκε, χωρίς αυτό να προκαλεί έκπληξη, από τη Rosatom της Ρωσίας, ακριβώς απέναντι από την Κύπρο και βρίσκεται σε σεισμική ζώνη. Το άλλο είναι το λεγόμενο «Κανάλι της Κωνσταντινούπολης», μια τεχνητή υδάτινη οδός δίπλα στον Βόσπορο, την οποία η επιστημονική κοινότητα θεωρεί δυνητικά θανατηφόρα για ολόκληρη τη λεκάνη της Μαύρης Θάλασσας, τις παραποτάμιες χώρες της, συμπεριλαμβανομένων των ποταμών που την τροφοδοτούν, τη Θάλασσα του Μαρμαρά και πέραν αυτής.

Ο κατευνασμός του καθεστώτος της Αγκυρας θεωρώντας ότι εξακολουθεί να είναι μέλος της ευρωπαϊκής και της ατλαντικής κοινότητας αποτελεί ένα απατηλό όνειρο. Οσο περισσότερο η Δύση ακολουθεί πολιτική κατευνασμού, τόσο περισσότερο ο Ερντογάν χρησιμοποιεί και καταχράται τις δυτικές αγωνίες, και τόσο αυξάνεται ο κύκλος ζωής του καθεστώτος του.

Το καθεστώς της Αγκυρας έχει καταστεί ζήτημα ασφάλειας για την Ευρώπη και τη Δύση και πρέπει να αντιμετωπιστεί κατάλληλα.

Ο Τσενγκίζ Ακτάρ είναι καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο EKΠΑ. Το τελευταίο βιβλίο του «Το τουρκικό άχθος» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Επίμετρο.