Λογοτεχνία και ψυχανάλυση 1

Γεράσιμος Στεφανάτος

ψυχίατρος, ψυχαναλυτής, μέλος της γαλλικής ψυχαναλυτικής εταιρείας Quatrième Groupe

Ακατοίκητες λέξεις ή ένσαρκος λόγος;

Η λογοτεχνία και η ψυχανάλυση αποτελούν πεδία διερεύνησης της ανθρώπινης συνθήκης. Αν σκοπός της τέχνης είναι να δίνει σχήμα στη ζωή, σύμφωνα με τη φράση που αποδίδεται στον Σαίξπηρ, το σχήμα οφείλει να μη συγκαλύπτει το χάος αυτής της ζωής. Το μεγαλείο της σαιξπηρικής δραματουργίας, όπως και της αρχαίας τραγωδίας, είναι ότι στα έργα τους χάος και σχήμα συνυπάρχουν και συνδιαλέγονται μεταξύ τους.

Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η σκέψη του Φρόιντ διαποτίζεται από τις μείζονες αυτές δραματουργικές θεματικές. Ο Αμλετ του Σαίξπηρ και ο Οιδίπους του Σοφοκλή αποτελούν βασικά υποδείγματα των λειτουργικών σχημάτων που μεσολαβούν τη σχέση του ανθρώπου με την επιθυμία. Ο Οιδίποδας και ο Αμλετ στοιχειώνουν τα όνειρα του Φρόιντ, συνδέονται με το υλικό της αυτοανάλυσής του, αντιπαραβάλλονται και επιτρέπουν στον ιδρυτή της ψυχανάλυσης να αναδείξει τη δομή του οιδιποδείου συμπλέγματος, την καθολικότητα των ασυνειδήτων αιμομικτικών, πατροκτόνων και μητροκτόνων φαντασιώσεων και επιθυμιών που σημαδεύουν τα μεγάλα τραγικά έργα, τις ζωές των ανθρώπων και  τη γέννηση της ψυχανάλυσης.

Το φθινόπωρο του 1897, βρισκόμαστε ακόμη στις απαρχές της ψυχανάλυσης, ο Φρόιντ γράφει μία ακόμα αυτοαναλυτική επιστολή στον φίλο του Βίλχελμ Φλις. Μετά από μακρά αναφορά σε απωθημένες παιδικές του επιθυμίες, όνειρα και αναμνήσεις όπου αναγνωρίζει τον μύθο του Οιδίποδα, περνά συνειρμικά στον Αμλετ: «Πέρα από τις συνειδητές προθέσεις του Σαίξπηρ, υποθέτω ότι κάποιο πραγματικό γεγονός ώθησε τον ποιητή να γράψει αυτό το δράμα και ότι το δικό του ασυνείδητο επέτρεψε να κατανοήσει το ασυνείδητο του ήρωά του».

Κάπως έτσι γεννιέται η μέθοδος της ψυχανάλυσης. Συνυφαίνεται με την ανακάλυψη από τον Φρόιντ του δικού του ασυνειδήτου, με τη διαύγαση ορισμένων στοιχείων που επανευρίσκονται στο ασυνείδητο όλων και με τη διερεύνησή τους στη θεραπεία των υστερικών ασθενών. Συγχρόνως ο Φρόιντ χρησιμοποιεί την επιστημονική γνώση της εποχής και εντάσσει τα δεδομένα της νευρολογίας και της βιολογίας στην προοπτική της δικής του ανακάλυψης.

Σε αυτό το ερευνητικό πλαίσιο δεν διστάζει να θέσει την ψυχική λειτουργία και τα μορφώματά της (σύμπτωμα, όνειρο, ευφυολόγημα, παραπραξίες, παραδρομές στη γλώσσα και στη γραφή) σε παραλληλία με τη λογοτεχνική δημιουργία. Αναγνωρίζει σε αυτήν τη δυνατότητα αποκάλυψης στοιχείων του ασυνειδήτου. Σε μία, δε, από τις «εσπερινές συνεδρίες της Τετάρτης», στη Βιέννη, με θέμα τις μεθόδους προσέγγισης της ψυχολογίας των συγγραφέων, επιμένει ότι «κάθε συγγραφέας μπορεί να γίνει αντικείμενο παθογραφίας, αλλά αυτό δεν θα μας μάθαινε τίποτα καινούργιο». Αντιθέτως η λογοτεχνία ελευθερώνει την ασυνείδητη ψυχική ζωή και εξ αυτού όχι μόνο στηρίζει την ψυχαναλυτική θεωρία αλλά και προηγείται αυτής. Αρκεί η αναφορά στον Προυστ.

Ολα τα στοιχεία και οι αναφορές προκαλούν το μειδίαμα των νεοθετικιστών της εποχής μας, χωρίς βεβαίως αυτό να ακυρώνει την επιστημολογική ιδιαιτερότητα του ασυνειδήτου ούτε τη βαθιά εκτίμηση του Φρόιντ για τους καλλιτέχνες.

Η λογοτεχνία αγκαλιάζει αδιακρίτως όλες τις ανθρώπινες και τις απάνθρωπες εκφράσεις του πολιτισμού, τα πάθη, το μίσος, την καταστροφικότητα. Είναι μια χαλκέντερη ερευνήτρια που επεξεργάζεται αενάως τη σχέση – τη δική της και τη δική μας – τόσο με την εξωτερική όσο και με την ψυχική πραγματικότητα. Ερμηνεύει και τις δύο, και ως εκ τούτου τις μετασχηματίζει. Το πόστο της βρίσκεται στον μεταξύ τους χώρο, στους χιασμούς τους, στο μεταβατικό πεδίο της δημιουργικής αυταπάτης. Τα λογοτεχνικά γραπτά είναι όντα πλασματικά, φανταστικές υπάρξεις που είναι πιο «αληθινές» κι από το αληθινό, κυκλοφορούν ανάμεσά μας και εμπλουτίζουν τις ζωές μας.

Ο ψυχαναλυτής υποδέχεται το λογοτεχνικό κείμενο ως ένα παράγωγο του ασυνειδήτου και γίνεται αναλυόμενός του, οι επενέργειες όμως του κειμένου στο δικό του ασυνείδητο δεν είναι υποχρεωτικά γενικεύσιμες ούτε εξηγούν τα πάντα. Με άλλα λόγια θέλω να υπογραμμίσω ότι η ουσία της πραγμάτωσης του λογοτεχνικού έργου αποτελεί αίνιγμα.

Εν τούτοις στις αναλύσεις έργων από κριτικούς της λογοτεχνίας ή από ψυχαναλυτές συχνά συναντάμε μια μηχανιστική χρήση ψυχαναλυτικών εννοιών και τυποποιημένες «άγριες» ερμηνείες. Κι αυτό στο όνομα μιας «εφαρμοσμένης» ψυχανάλυσης, όπως επικράτησε να λέγεται η άκριτη κι αλόγιστη χρήση της σε άλλα πεδία πράξης και δημιουργίας. Μοιάζει να παραβλέπεται ότι παρά την αλληλουχία βίου και έργου ελλείπει η ουσιώδης σύνδεση ανάμεσα στην ατομική ιστορία του δημιουργού, στο φαντασιακό του και στο έργο του. Συναντάμε μόνο αποτυπώσεις ετερογενών στοιχείων που διαρκώς μεταλλάσσονται στη μαγματική πολλαπλότητα που χαρακτηρίζει την ψυχή όπως και την ύπαρξη του λογοτεχνικού έργου.

Αναγνώστης αναλυόμενος

Στις μέρες μας, η εξάπλωση της ψυχαναλυτικής γνώσης αγγίζει αναπόφευκτα τη σύγχρονη λογοτεχνία. Είτε ο συγγραφέας επιλέγει να αγνοεί κοπιωδώς τη γνώση του ασυνειδήτου είτε κάνει κατάχρησή της, και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει ζήτημα αλλά αυτό αφορά κυρίως τον ίδιο τον συγγραφέα. Οπως και να έχουν τα πράγματα, ο λογοτέχνης όπως και ο ψυχαναλυτής ασκούν την τέχνη τους στα σημεία τριβής, στις σχισμές και στα κενά της υποκειμενικότητάς τους. Αυτά τα σημεία και τα κενά απαιτούν τη διαρκή αναζήτηση παραστασιακών μορφών για να ενταχθούν στον λόγο. Ο λογοτέχνης επωμίζεται αναπόδραστα όλες τις συνέπειες μιας παλίνδρομης κίνησης που του επιτρέπει, μέσα από τη φόρμα που αποκτά ασυναίσθητα το υλικό του, να ξανασυναντήσει τους τρόπους με τους οποίους ήρθε σε σχέση με τον πρωταρχικό άλλον και τους άλλους που αγάπησε και μίσησε σε ένα μακρινό ή κοντινό παρελθόν.

Η παλίνδρομη αυτή κίνηση μεταδίδεται στον αναγνώστη και ίσως αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά της αυθεντικής λογοτεχνίας. Γίνεται η γλώσσα του άλλου εν εαυτώ που διακινεί και διερωτά, θέτοντας τον συγγραφέα και τον αναγνώστη σε θέση, τολμώ να πω, αναλυόμενου. Η γλώσσα αυτή δεν εξαντλείται στη λογική του σημαίνοντος, είναι γλώσσα ένσαρκη, οι λέξεις της οδηγούν όσο εγγύτερα γίνεται στο πράγμα, στις ασυνείδητες παραστάσεις πράγματος και δη του σωματικού πράγματος που ριζώνουν στην αισθητηριακότητα και την ενορμητικότητα. Αλλά τι θα μας έφερνε πιο κοντά σε ό,τι ο Φρόιντ ονόμασε ψευδαισθητική ικανοποίηση της επιθυμίας παρά το όνειρο; Το όνειρο είναι το πράγμα ιδωμένο και όχι βεβαίως ορατό όπως προσφέρεται στο βλέμμα μας κατά την εγρήγορση.

Αν αναζητούσαμε έναν ψυχικό τόπο για τη διεργασία της γραφής, αυτός σίγουρα κείται στο «μεταξύ» παραστάσεων πράγματος και παραστάσεων λέξης. Εκεί που το γράφειν επανακτά τη σχέση του με το ονειρεύεσθαι και η διεργασία της γραφής προσομοιάζει με την εργασία του ονείρου που μετασχηματίζει ιδέες και λέξεις σε αισθητές εικόνες. Η προσομοίωση δεν αφορά την όποια λογοτεχνίζουσα, απεικονιστική επεξεργασία που επιδιώκει να προσθέσει μια πινελιά «αισθητικής» στο προϊόν. Αναφέρεται στην εσωτερική, πηγαία σχέση του συγγραφέα με το αισθητηριακό οπτικό στοιχείο που στοιχειώνει τη γλώσσα και τη γραφή.

Η γραφή, όπως το όνειρο, φτιάχνει περάσματα ανάμεσα στις λέξεις, τις εικόνες και τα πράγματα. Περάσματα όπου οι λέξεις έρχονται να υποδεχθούν, να συλλέξουν και να συμπυκνώσουν την ψυχική ύλη προκειμένου το πράγμα να παραχθεί μέσα από «λέξεις που είναι πόρτες, κλειδιά και κλειδωνιές συνάμα» θα πω δανειζόμενος τη φράση του ποιητή Francis Ponge. Το ξεκλείδωμα όμως και η δυνητική εμφάνιση του πράγματος μέσω της γραφής φανερώνουν και την αδύνατη κατοχή του.

Η οπτική εικόνα τείνει ακατάπαυστα, χωρίς ποτέ να το κατορθώνει, στην κατοχή αυτού καθαυτού του πράγματος που έχει πρωταρχικώς και οριστικώς απολεσθεί. Η γραφή όπως και το όνειρο αναλαμβάνουν να ζωντανέψουν με λέξεις και εικόνες, να κάνουν εκ νέου παρόν ό,τι έχει για πάντα χαθεί. Γραπτή ή προφορική, η γλώσσα σημαδεύεται απ’ αυτή την πρωταρχική απώλεια, επιχειρώντας ασταμάτητα να της δώσει σχήμα και μορφή, παράσταση και γράμμα, κοντολογίς να τη μετασχηματίσει σε απουσία.

Σε αυτή την αδιόρατη, ενδόμυχη μελαγχολία της γλώσσας επέμεινε, όσο κανείς άλλος ψυχαναλυτής, ο J.-B. Pontalis στο έργο του. Μοιάζει σαν ένα πένθος που συντελείται και παραδόξως δεν ολοκληρώνεται. Είναι η τρελή κι αβάσταχτη βεβαιότητα για την ύπαρξη ενός πράγματος χωρίς όνομα, ενός πρωταρχικού χαμένου αντικειμένου, μιας αλήθειας αυταπόδεικτης, ενός απόλυτου «πριν» που δεν μας εγκαταλείπει. Και είναι αυτό που, πέρα απ’ οτιδήποτε άλλο, εμψυχώνει τον γράφοντα και τη γραφή, στη λογοτεχνία και στην ψυχανάλυση.