Η γερμανική προπαγάνδα {LF}και ο Εθνικός Διχασμός

Λέμε συνήθως ότι δεν είναι δόκιμο να γράφεις σε προσωπικό τόνο. Στην περίπτωση βιβλίων ωστόσο, όπως οι «Αργυρώνητοι» του Στράτου Δορδανά (εκδ. Αλεξάνδρεια), θέλω να πω εξαρχής ότι είναι το είδος που ανέπτυξε την αγάπη για την ιστορία. Πράκτορες, μυστικές ιστορίες, ανθρώπινα πάθη, πολυμήχανοι άνθρωποι που αναλάμβαναν τεράστια ρίσκα αλλά ήταν και αδίστακτοι μπροστά στην εκτέλεση των υπηρεσιών τους. Ο κόσμος της κατασκοπείας, ξεκινώντας από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, έχει καταστεί τα τελευταία χρόνια ιδιαίτερα δημοφιλής στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο, ενώ και σε παγκόσμιο επίπεδο κατακτά ολοένα και υψηλότερη θέση σε αμιγώς πανεπιστημιακές αλλά και ευπώλητες βιβλιογραφικές επιλογές. Σημαντικά βιβλία όπως του Christopher Andrew («The secret world», 2018), της Svetlana Lokhova («The spy who changed history», 2018) ή της Helen Fry (Τhe walls have ears», 2019), αλλά βέβαια και τα βιβλία του μεταφρασμένου στα ελληνικά Ben Macintyre, έχουν φέρει το κατασκοπικό σύμπαν σε υψηλή  θέση προβολής, συνδυάζοντας ένα ύφος με λογοτεχνική περιβολή, ιστορική τεκμηρίωση και βαθιά έρευνα.

Ο Σ. Δορδανάς αναλαμβάνει μια αποστολή υψηλού ρίσκου αφού στο τελευταίο του βιβλίο «Οι αργυρώνητοι» ασχολείται με την ανάπτυξη των γερμανικών δικτύων κατασκοπείας στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, φτάνοντας στις ρίζες ενός εκτεταμένου κυκλώματος που έγινε γνωστό κυρίως για την δράση του στον Β’ Παγκόσμιο με την ανάδειξη του ρόλου του Βουλπιώτη. Πρόκειται για μια περίοδο η πρόσληψη της οποίας είναι ακόμη δύσκολη για την ελληνική ιστορία. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος για τα καθ’ ημάς ξεκινά μ’ έναν θρίαμβο – εκείνο των Βαλκανικών Πολέμων – και τελειώνει με μια καταστροφή: της Μικράς Ασίας. Στο ενδιάμεσο περιλαμβάνει έναν εμφύλιο πόλεμο, όχι τόσο αιματηρό, αλλά τρομακτικά διχαστικό και γενεσιουργό αιτία της λογικής των εσωτερικών χαρακωμάτων στη σύγχρονη εποχή. Μάλλον για προσχηματικούς λόγους ονομάστηκε Εθνικός Διχασμός και βρίσκεται ακόμη και σήμερα σε ανοιχτή ιστορική έρευνα (το τελευταίο διάστημα μάλιστα σε νέα «ερευνητική» φάση).

Ο Δορδανάς κατανοεί εξαιρετικά τη λογική των ανθρωποδικτύων και τις κινήσεις των προσώπων, τα οποία σε σκοτεινές περιόδους δρουν με κριτήριο την παραμονή τους σε κέντρα εξουσίας, χωρίς να διστάζουν να συνεργαστούν με κατακτητές και αντιπάλους της ίδιας της πατρίδας τους. Στο εμβληματικό «Ελληνες εναντίον Ελλήνων» (εκδ. Επίκεντρο, 2006) ανέδειξε υποδειγματικά το φαινόμενο του δωσιλογισμού στη Θεσσαλονίκη και τις διαφοροποιήσεις που είχε από εκείνο της Αθήνας.
Στους «Αργυρώνητους», αν και ακολουθεί φαινομενικά την ίδια μεθοδολογία, φτάνει σε πιο βαθιά νερά. Αντλώντας από την ξένη βιβλιογραφία αναδεικνύει το οικοδόμημα της γερμανικής κατασκοπείας κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου γύρω από τον ταγματάρχη Walter Nicolai, τον εκπαιδευτή της περίφημης Μάτα Χάρι, του ανθρώπου που θεμελίωσε επί της ουσίας τις μυστικές γερμανικές υπηρεσίες. Είκοσι επτά επίσημες και ημιεπίσημες υπηρεσίες είχαν αναπτυχθεί για τη διάδοση της προπαγάνδας και της γερμανικής κατασκοπείας εκείνη την περίοδο, προκαλώντας, όπως είναι λογικό, συχνά και δυσλειτουργίες. Πέρα από αυτές, πάντως, το δίκτυο έθεσε υψηλούς στόχους αλλά άνοιξε και πολλά μέτωπα: ιρλανδοί αυτονομιστές, υποστήριξη των αντιαποικιακών κινημάτων σε Ινδία, Μαρόκο και Αίγυπτο, διάσπαση της βελγικής ενότητας, αποσταθεροποίηση του τσαρικού καθεστώτος ακόμα και μέσα στην καρδιά της Αμερικής, προσπάθεια αμαύρωσης της Αγγλίας.

Βαρόνος Σενκ

Στα ελληνικά πράγματα η κυρίαρχη μορφή της γερμανικής κατασκοπείας υπήρξε ο βαρόνος Schenck, αντιπρόσωπος της εταιρείας Krupp στην Αθήνα. Δεν θα μπορούσε να παρακαμφθεί η παράλληλη πορεία του με εκείνη του Βουλπιώτη, που λίγο αργότερα είχε εμφανιστεί στην Αθήνα, αλλά και την ισχυρή διασύνδεση του οικονομικού παράγοντα με τα δίκτυα κατασκοπείας και της εξάπλωσής τους. Οπως και του ελέγχου των μέσων ενημέρωσης, αφού ο βαρόνος προέβη στην αγορά ρουμανικών εφημερίδων επεκτείνοντας τη δράση του σε όλα τα Βαλκάνια. Παρόμοιες βέβαια ενέργειες έγιναν και από την άλλη πλευρά, αφού ο συγγραφέας χρησιμοποιεί το εντυπωσιακό παράδειγμα του βετεράνου δημοσιογράφου George Greel, που τέθηκε επικεφαλής της αμερικανικής προπαγάνδας χρηματοδοτώντας 75.000 ομιλητές και 75.000 ομιλίες των 4 λεπτών για τη μεταστροφή της αμερικανικής κοινής γνώμης υπέρ της συμμετοχής της χώρας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο Δορδανάς ανασυστήνει έναν ολόκληρο κόσμο, άγνωστο στην ελληνική ιστοριογραφία, μέσα από ενδελεχή έρευνα σε γερμανικά αρχεία και ξένη βιβλιογραφία και συνδέει με επιτυχία την παγκόσμια ματιά με τις εξελίξεις στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου. Η μελέτη και ο ρόλος του φαινομένου της κατασκοπείας και της προπαγάνδας κατά τη διάρκεια ενός πολέμου είναι αναπόσπαστο κομμάτι της μελέτης του πολεμικού φαινομένου, όπως εξάλλου είχε επισημάνει εγκαίρως ένας από τους δαιμόνιους παίκτες – ο Τσόρτσιλ: «Κατά τη διάρκεια ενός πολέμου η αλήθεια είναι τόσο πολύτιμη που πρέπει να προστατευτεί από ένα τείχος ψεμάτων».

Στράτος Ν. Δορδανάς
Οι αργυρώνητοι
Εκδ. Αλεξάνδρεια,
σελ. 408
Τιμή 23,32 ευρώ