Η μόνη ισότητα είναι απέναντι στον νόμο

Μια από τις ελάχιστες νίκες που αναγνωρίζει ο Mάριο Βάργκας Λιόσα στον σοσιαλισμό είναι πως κατάφερε να κάνει τον «φιλελεύθερο» μια κακιά λέξη. Για να διορθώσουν αυτή την αδικία, και να αποκαταστήσουν τη χαμένη τιμή του φιλελευθερισμού, μια ομάδα διανοουμένων υπό τον συντονισμό μιας 28χρονης πολιτειολόγου από την Αργεντινή έγραψαν ένα βιβλίο με τίτλο «Το φιλελεύθερο εγχειρίδιο». Αλλά τι περίεργο! Αντί να θελήσουν να πλησιάσουν το κέντρο, απομακρύνονται από αυτό. Αντί να μαλακώσουν, σκληραίνουν. Διατρέχοντας τον κίνδυνο να δικαιώσουν τους επικριτές τους.

Να ξεκινήσουμε από τον ορισμό. Φιλελευθερισμός, λέει ο αργεντινός καθηγητής Αλμπέρτο Μπενέγκας Λιντς, είναι «ο απεριόριστος σεβασμός για τα σχέδια ζωής των υπολοίπων. Το να μη θέλεις να τους επιβάλεις μια ηθική, να τους αφήνεις να ζουν τη ζωή τους, να δουλεύουν, να αξίζουν όσο εκείνοι νομίζουν». Αυτό τον διακρίνει άλλωστε τόσο από ορισμένους συντηρητισμούς όσο και από την Αριστερά, που θεωρούν ορισμένες δικτατορίες λιγότερο κακές από άλλες. Για τον φιλελεύθερο, πάλι, δεν υπάρχουν αποδεκτές δικτατορίες.

Το μεγάλο πρόβλημα βρίσκεται στη συγκρουσιακή σχέση ανάμεσα σε διάφορους ορισμούς της ελευθερίας και της ισότητας. Οπως γράφει η συντονίστρια του βιβλίου Αντονέλα Μάρτι, διευθυντικό στέλεχος του Center for Latin America στις ΗΠΑ και του Centro de Estudios Latinoamericanos de la Fundacion Libertad στην Αργεντινή, «για τον φιλελευθερισμό υπάρχει μόνο μία ισότητα, η ισότητα απέναντι στον νόμο. Οι κρατικές παρεκκλίσεις που επιδιώκουν μέσω της ανακατανομής του πλούτου κάποιο είδος υλικής ισότητας το μόνο που πετυχαίνουν είναι η πλήρης ακύρωση των κινήτρων και του προσωπικού συμφέροντος του ατόμου».

Στο βιβλίο συνεργάζονται σημαντικά ονόματα της παγκόσμιας διανόησης όπως ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, o γιος του Αλβαρο, ο Κάρλος Αλμπέρτο Μοντανέρ, η Μαρία Μπλάνκο, ο Γιόχαν Νόρμπεργκ και η Ντέιρντρε ΜακΚλόσκι, που γράφει τον επίλογο. Δύο είναι οι εχθροί τους. Ο ένας είναι ο λαϊκισμός, ένα μείγμα αντιιμπεριαλισμού, κρατισμού, προστατευτισμού και αυταρχισμού, που έχει στόχο την ανάληψη στην εξουσία προκειμένου να υπονομεύσει από μέσα τη δημοκρατία και τις ελευθερίες.

Ο άλλος εχθρός είναι το κράτος, που πρέπει να είναι το ελάχιστο δυνατό και να εγγυάται δύο πράγματα: να παρέχονται ευκαιρίες για την ανάπτυξη των ανθρώπων όπως εκείνοι επιθυμούν και να γίνονται σεβαστές η ατομική ιδιοκτησία και η ελευθερία των ανθρώπων. «Πρόοδος είναι η συνέπεια της άσκησης της ελευθερίας», τονίζει η Μάρτι, για την οποία η Αριστερά ταυτίζεται με την αντιπρόοδο και οι κοινωνίες που έθεσαν σε εφαρμογή τέτοια μοντέλα οδήγησαν τον κόσμο στην εποχή πριν από τη βιομηχανική επανάσταση, δηλαδή χωρίς φάρμακα, χωρίς ηλεκτρισμό, χωρίς πόσιμο νερό. «Ο σοσιαλισμός είναι εκφυλισμός», υποστηρίζει η Μάρτι.

Είναι σχεδόν κωμικό να χρησιμοποιούν τόσο ακραίες εκφράσεις άνθρωποι που υποστηρίζουν ότι ο φιλελευθερισμός είναι ο βασικός εχθρός του φανατισμού. Και είναι θλιβερό να εξακολουθούν να απαξιώνουν το κράτος σε μια εποχή που αποδείχθηκε η θεμελιώδης αναγκαιότητά του για την προστασία των αδυνάτων από οικονομικές ή υγειονομικές κρίσεις.

Mήπως πρόκειται απλώς για τον νεανικό ενθουσιασμό μιας ερευνήτριας που δεν έχει γνωρίσει πολέμους στη ζωή της και προσπαθεί να φανεί βασιλικότερη του βασιλέως; Μα και στο άλλο ηλικιακό άκρο του φιλελεύθερου φάσματος συναντά κανείς απόλυτες διατυπώσεις. Για την 78χρονη Ντέιρντρε ΜακΚλόσκι, πολλάκις υποψήφια για το Νομπέλ Οικονομίας, η αύξηση του ελάχιστου μισθού στα 15 δολάρια την ώρα που έχει υποσχεθεί ο Τζο Μπάιντεν όχι μόνο δεν θα μειώσει τον αριθμό των φτωχών, αλλά θα σκοτώσει και την εργασία.

Η ΜακΚλόσκι, που δηλώνει «μεταμοντέρνα οπαδός της ελεύθερης αγοράς, ποσοτική, ρητορική, επισκοπελιανή φεμινίστρια και αριστοτελιανή γυναίκα που ήταν κάποτε άνδρας», διαφωνεί και με τις περιβαλλοντικές προτάσεις του αμερικανού προέδρου. «Εχει διογκωθεί πολύ η απειλή που αντιμετωπίζει το περιβάλλον», λέει σε συνέντευξή της στην El Pais. «Δεν είναι τόσο σοβαρό πρόβλημα όσο η παγκόσμια ειρήνη ή η φτώχεια. Και, επιτρέψτε μου, καταλαβαίνει κανείς ότι κάτι δεν πάει καλά όταν μια σουηδέζα μαθήτρια μετατρέπεται σε ηρωίδα του κινήματος υπέρ του περιβάλλοντος. Δεν σκεφτόμαστε ως ενήλικοι».

Αυτή η λέξη φαίνεται πως αποτελεί κλειδί για τη ΜακΚλόσκι, στον επίλογο του «φιλελεύθερου εγχειριδίου» μάλιστα προτείνει έναν ακόμη ορισμό για το επίμαχο θέμα του: «Ο φιλελευθερισμός είναι ενηλικίωση». Σε πολύ κόσμο αρέσει να τους λένε τι πρέπει να κάνουν, λέει στην El Pais. «Και αυτό οδηγεί σε μια παιδική ελευθερία. Με βάση τον ορισμό που έδωσε το 1819 ο γάλλος φιλόσοφος Μπενζαμέν Κονστάν, υπάρχουν δύο είδη ελευθερίας, η αρχαία (η ελευθερία των αρχαίων) και η σύγχρονη (η ελευθερία των συγχρόνων). H πρώτη είναι αυτή που σου επιτρέπει να συμμετέχεις, να ψηφίζεις. Η δεύτερη είναι να μπορείς να κυβερνάς τον εαυτό σου, με αυτά που κερδίζεις χάρις στις προσπάθειές σου. Ο άνθρωπος χρειάζεται και τις δύο ελευθερίες. Οταν όμως θέλεις να σε κυβερνούν, καταλήγεις να έχεις μια παιδική ελευθερία. Σήμερα ο κόσμος θέλει ηγέτες ανεβασμένους σε άσπρα άλογα για να τον σώσουν: περισσότερους Μουσολίνι, περισσότερους Περόν, περισσότερους Πούτιν!».

Ντέιρντρε ΜακΚλόσκι (1942 – )

Η πρώτη διάκριση

Αλλαξε ιδέες: νέα, ήταν μαρξίστρια («Ολοι είμαστε ή θα έπρεπε να είμαστε μαρξιστές στα 20!»), στη συνέχεια εργάστηκε στην Οικονομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Σικάγου μαζί με τον Μίλτον Φρίντμαν, προσέγγισε την αυστριακή σχολή του Φρίντριχ Χάγεκ και σήμερα πρεσβεύει την οικονομία του ανθρώπου, τα humanomics. Αλλαξε φύλο: στα 53 της έπαψε να λέγεται Ντόναλντ, πήρε το όνομα Ντέιρντρε κι έναν μήνα αργότερα ένιωσε για πρώτη φορά διάκριση ως γυναίκα. Μιλούσε με μια ομάδα οικονομολόγων, όλοι ήξεραν ότι μέχρι πρόσφατα ήταν άνδρας, έκανε ένα σχόλιο, πέρασε απαρατήρητο, ύστερα από λίγο κάποιος είπε ακριβώς το ίδιο και του είπαν «Τζορτζ, πρέπει να σου δώσουν το Νομπέλ!». Ως οικονομολόγος και ιστορικός, πάντως, είναι αισιόδοξη, ένας λόγος που την ενοχλεί ο λαϊκισμός είναι πως εμπνέει τον φόβο κι ένας λόγος που εκτιμά τον Μπάιντεν, αλλά όχι την πολιτική του, είναι πως δεν έχει μια ρητορική του φόβου.