Επόμενη στάση: πόλεμος

Σε λίγες μέρες οι εκδόσεις Στιγμός-Ευρασία θέτουν στη διάθεση του αναγνωστικού κοινού το διήγημα του Σλοβάκου Milos Barichof (1904-1974) «Η ταχεία της Βουδαπέστης». Από πληροφορίες και σχετικές έρευνες εικάζουμε ότι στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν ένας από τους βοηθούς του αρχισυντάκτη της φιλοναζιστικής εφημερίδας «Gardista». Τη σύντομη βιογραφία του, από τη μεταφράστρια Maria Šimonovičová – Μοσχίδου, για να την κατανοήσει ο αναγνώστης, ίσως να πρέπει να σταθεί για λίγο στο σταυροδρόμι όπου συναντώνται αλήθεια και μυθοπλασία.

Ο Milos Barichof δεν υπάρχει αλλά είναι αληθινός, το Τερεζίενμπουργκ, η χαμένη κωμόπολη με τον σιδηροδρομικό σταθμό της, την ημερήσια τοπική εφημερίδα της και το πολυσύχναστο πανδοχείο – πορνείο της, «Ο Κρίνος», ούτε κι εκείνη υπάρχει αλλά είναι αληθινή. Είναι αληθινή γιατί ακριβώς ο Milos Barichof τη φέρνει πάνω στον χάρτη της Ανατολικής Ευρώπης με το εκτενές διήγημά του Η ταχεία της Βουδαπέστης. «Καρφωμένο και ξεκάρφωτο εντός των παρόντων ανέμων το Τερεζίενμπουργκ. Και λέμε Τερεζίενμπουργκ όπως λέμε όλες τις πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά του κόσμου,[…]» γράφει ο μυστήριος και, ίσως όχι, συγγραφέας μας. Την ταυτότητά του δεν τη γνωρίζουμε αλλά την υποπτευόμαστε, όπως κι εκείνος «υποπτεύεται» το Τερεζίενμπουργκ: «όπου Τερεζίενμπουργκ η επωνυμία κάθε πόλης, κωμόπολης και χωριού του κόσμου» έτσι κι εμείς υποπτευόμαστε τον Milos Barichof: «όπου Milos Barichof το όνομα ενός μεγάλου μάστορα της πένας» κι αυτό μας είναι αρκετό. Σε καμιά εγκυκλοπαίδεια, παλιά ή καινούρια, σε κανένα ντοκουμέντο επί χάρτου ή διαδικτυακό ο αναγνώστης δεν θα βρει όσο κι αν ψάξει ούτε τον Milos Barichof ούτε το Τερεζίενμπουργκ. Θα βρει όμως μέσα στην Ταχεία της Βουδαπέστης την πόλη και τον αφηγητή να κουβεντιάζουν, καθισμένοι, ο ένας δίπλα στον άλλον, για την ιστορία του Μεγάλου Πολέμου, και να γράφουν σελίδα με σελίδα το ημερολόγιό του από την ημέρα της δολοφονίας του Αρχιδούκα Φραγκίσκου-Φερδινάνδου στο Σεράγεβο. Ο Barichof ξέρει καλά την τέχνη της μαιευτικής και σιγά σιγά πότε χαϊδεύοντας αλλά και ραπίζοντας, αν χρειαστεί, μαθαίνει από την πόλη του όλα τα μυστικά της για να τα χρησιμοποιήσει, επιτόπου, και να χτίσει τη μεγάλη του θεατρική σκηνή. Tην ονομάζουμε θεατρική γιατί πασχίζει με χίλιους δυο τρόπους και, εν τέλει, τα καταφέρνει να της προσδώσει το κλέος – κλέος θλιβερό όπως θα δει ο αναγνώστης, πλην όμως κλέος – για να λάμψει περιμένοντας την «ουδέποτε πραγματοποιηθείσα απροειδοποίητη επίσκεψη της Μαρίας-Θηρεσίας ή, θανούσης πλέον εκείνης, του Αυτοκράτορα και Βασιλιά της Δυαδικής Μοναρχίας Φραγκίσκου-Ιωσήφ». Ο αφηγητής κάνει χρήση του σαρκασμού, της ωμότητας αλλά και της βαθιάς ιστορικής γνώσης του για να εντάξει τον Πόλεμο μέσα στην ανθρώπινη συνθήκη, με άλλα λόγια να φωνάξει για ακόμη μια φορά την αλήθεια της, να θυμίσει πως «κάθε έρωτας […] είναι μια απόπειρα καθυστέρησης του πεπρωμένου, η αφελής ψευδαίσθηση πρόσκαιρης αθανασίας». Οι ιστορικές αναφορές, όπως για παράδειγμα η μάχη του Ασπερν-Εσλινγκ, διατρέχουν το κείμενο ως «σιωπηλοί σχολιασμοί», ή ως punctus contra punctum, αν θέλουμε να είμαστε πιο ακριβείς, υπενθυμίσεις της ανθρώπινης εγκληματικότητας προορισμένης να διαιωνίζεται. Και ως προς τούτο η Ταχεία της Βουδαπέστης παραπέμπει σε μια μπαρόκ γραφή συγγενική με εκείνη του Burgundi ​krónika (Βουργουνδικό χρονικό) του μεγάλου – και δυστυχώς άγνωστου στο ελληνικό κοινό – Ούγγρου συγγραφέα Miklós Szentkuthy. O Barichof κάτω από το βάρος του Μεγάλου Πολέμου – εικάζουμε ότι θα πρέπει να τον είχε ζήσει ως παιδί – αποφεύγει να αποδώσει αφηγηματικά τη σφαιρική εικόνα της καταστροφής. Καταφέρνει – αυτός, άλλωστε, μοιάζει να είναι ο σκοπός του – να μεγεθύνει τη λεπτομέρεια και πάνω σε αυτήν να επενδύσει και να μετατρέψει τη χαμένη κωμόπολη σε εργαστήριο θανάτου μέσα σε μια πρωτοφανή ατμόσφαιρα σήψης και υπόγειου μισανθρωπισμού.To Τερεζίενμπουργκ δεν ξύπνησε κανένα πρωί από τις κλαγγές των όπλων ούτε από τους ήχους των τεθωρακισμένων αλλά ως «γεωγραφική οπισθοφυλακή» πλήρωσε το τίμημα με την ανέγερση στρατιωτικού νεκροταφείου στη θέση του παλαιού στρατοπέδου. Ομως: «καλύτερο είναι να έχεις στρατιωτικό νεκροταφείο παρά πόλεμο και νεκρούς στα χώματά σου».

Μαχαίρι στην πληγή

Ο Barichof δεν αποδέχεται κανενός είδους μοιρολατρική παρηγοριά και αποφασίζει να βάλει το συγγραφικό του μαχαίρι και να ανοίξει πληγές που ίσως και να μην έκλεισαν ποτέ: «Στην παρούσα πρώτη δοκιμή, οι σοροί ήταν στοιβαγμένοι σε τσουβάλια από κανναβάτσο, χωμένοι σε μπόγους, τυλιγμένοι σε επιδέσμους, κάθε συσκευασία έφερε κωδικό, που αντιστοιχούσε σε κατάλογο ονομάτων, βαθμών, ημερομηνιών θανάτου υπό τον τίτλο «Παραλαβές» και την επισήμανση κατά περίπτωση: «Εγένετο χρήσις φορμόλης προς συντήρησιν γενικώς και πετρελαίου ειδικώς», συνοδευόμενη από σφραγίδα φέρουσα ευκρινώς την εντολή «Απαγορεύεται ιατροδικαστική εξέτασις». Ο Μεγάλος Πόλεμος είχε τελειώσει, οι άνθρωποι είχαν ξεχάσει, τα δρομολόγια του τρένου όλο και πιο σπάνια σαν τους «επιβάτες που λιγόστευαν από το ένα δρομολόγιο στο άλλο, όπως λιγοστεύουν οι αναμνήσεις μας στις πινακίδες του σιδηροδρομικού σταθμού, στις οποίες το Τερεζίενμπουργκ είχε σβηστεί για να γραφεί η μετονομασία Μνημούρια». Ο πικρός απολογισμός της πρώτης μεγάλης σφαγής του περασμένου αιώνα που προοιωνιζόταν κιόλας τη δεύτερη.

«Η Ταχεία της Βουδαπέστης, γράφει πολύ εύστοχα στο επίμετρό της η μεταφράστρια του διηγήματος, «βρίσκεται πολύ κοντά στο υπαρξιακό και στο παράλογο που γνωρίζουμε από τα μέσα του 20ού αιώνα και μετά. Κατά πάσα πιθανότητα, υπερβαίνει αυτήν την κατάθεση και ανταποκρίνεται στις επιφυλάξεις και ανατροπές του 21ου. Επιβεβαιώνει σε σημαντικό βαθμό την κάθοδο προς το ανείπωτο που οι λέξεις του δημιουργού καθιστούν ορατό και ασήκωτο». Για την εξαιρετική της απόδοση στην ελληνική γλώσσα που αποπνέει μια αύρα της γενιάς του ’30 δεν έχουμε παρά να ευχαριστήσουμε, ως εκδότες, τη Maria Šimonovičová – Μοσχίδου (συγγραφικό ψευδώνυμο) που είναι ο βασικός πρωτεργάτης της πρώτης αυτής έκδοσης.

Milos Barichof
Η ταχεία της Βουδαπέστης
Μτφ. – επίμετρο Maria Simonovicova – Μοσχίδου
Εκδ. Στιγμός
Αναμένεται στις αρχές Ιουνίου