Η κρίση ως κανονικότητα και γνώρισμα ενδογενές της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας

Η μεταπολιτευτική δημοκρατία μας είναι γεμάτη πολιτικά και ιστορικά παράδοξα. Αρκεί κανείς να αναφέρει μερικά μόνον, τα πιο έκδηλα και τρανταχτά, σε μια απόπειρα λιτής επεξήγησής τους.

Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η Μεταπολίτευση του 1974-75 αποτέλεσε μια τομή στη συνταγματική και πολιτική μας ιστορία. Oχι τόσο διότι άλλαξε το πολίτευμα και περάσαμε από τη Δικτατορία στη Δημοκρατία ούτε βέβαια διότι η Δημοκρατία μας έγινε από βασιλευόμενη αβασίλευτη. Αλλά, κυρίως, διότι η εγκαθίδρυση και εδραίωση του δημοκρατικού πολιτεύματος συνοδεύτηκαν και από μία πρωτοφανή και αξιοζήλευτη για τη συνταγματική μας ιστορία πεντηκονταετή δημοκρατική και κοινοβουλευτική ομαλότητα, κυβερνητική σταθερότητα και εντυπωσιακή συνταγματική ανθεκτικότητα.

Το παράδοξο ωστόσο είναι ότι παράλληλα με τον θρίαμβο και τη δόξα του δημοκρατικού πολιτεύματος και με τη δημοκρατική ευφορία που προκλήθηκε την πρώτη δεκαετία, άρχισαν να εμφανίζονται σημάδια πρόωρου εκφυλισμού και απαξίωσης του πολιτικού και κομματικού συστήματος. Είχαμε έτσι το εξής οξύμωρο σχήμα: από τη μία μεριά, συνταγματικό πολίτευμα ανθηρό και ακμαίο και από την άλλη πολιτικό και κομματικό σύστημα αλαζονικό ή υπερφίαλο, φαύλο, αναξιόπιστο και ηθικο-πολιτικά απαξιωμένο. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τα τέλη της δεκαετίας του ’80, το πολιτικό σύστημα κατατρύχονταν από αλλεπάλληλα σκάνδαλα και από μια ακατάσχετη σκανδαλολογία, που διήρκεσε μέχρι τις μέρες μας. Υπήρχε, εκ γενετής θα λέγαμε, μια δυσεξήγητη ασυμμετρία μεταξύ ενός κραταιού συνταγματικού πολιτεύματος και μιας απογοητευτικής, νοσηρής και διχαστικής πολιτικής πραγματικότητας.

Πλάι σε αυτήν την ιστορική παραδοξότητα συμπορευόταν και μία δεύτερη, που πήγαινε αντάμα με την πρώτη. Αν παρακολουθούσε κανείς τον Tύπο και τα άλλα μέσα ΜΜΕ, και έμενε σε αυτά, θα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι η χώρα βρισκόταν μονίμως σε κρίση. Ο όρος «κρίση» μονοπωλούσε την παρουσία του τόσο στον δημόσιο λόγο, όσο και στον επιστημονικό. Κατακλυζόμασταν καθημερινά από τίτλους εφημερίδων και περιοδικών που μιλούσαν μονίμως για «κρίση αξιών και θεσμών», για «κρίση της δικαιοσύνης ή του εκπαιδευτικού μας συστήματος», «του συστήματος υγείας», του «κοινωνικού κράτους» «της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας», «του κομματικού συστήματος» και πάει λέγοντας. Η λέξη «κρίση» βρισκόταν εξάλλου συχνά σε αντιπαράθεση ή σε αντιπαραβολή με τη Δημοκρατία ή με το Σύνταγμα όπως «Δημοκρατία και οικονομική κρίση», «κρίση και Σύνταγμα», κ.λπ.

Η πρωτοφανής και απρόσμενη οικονομική και δημοσιονομική κρίση της δεκαετίας του 2010-20, που σάρωσε τα πάντα, δεν φανέρωσε μόνον τα δημοσιονομικά ελλείματα και τα υπέρογκα χρέη αλλά και την τραγική διάψευση των απατηλών πολιτικών ονείρων μας, γκρέμισε τις ψευδαισθήσεις μας και κατακεραύνωσε τις πολιτικές και ιδεολογικές βεβαιότητές μας.

Είχαμε αρχίσει τότε μέσα στην απόγνωσή μας να αναζητούμε και να προσδοκούμε μια σύντομη επιστροφή στην κανονικότητα. Σε ποια όμως κανονικότητα; Στη φαύλη κανονικότητα που μας οδήγησε απερίσκεπτα στην οικονομική κρίση; Περάσαμε δέκα χρόνια προσμένοντας και ευελπιστώντας, ματαίως, την έξοδο από τα επάρατα Μνημόνια και την επιστροφή σε μια εύκρατη κανονικότητα. Μας την υπόσχονταν και αυτοί που μας είχαν ξανά βάλει σε αυτά το 2015, οι πλέον φανατικοί και ανένδοτοι «αντιμνημονιακοί». Ακόμη μία ιστορική παραδοξότητα ή μάλλον μια τρανή απόδειξη της πονηριάς της Ιστορίας.
Ωσπου ενέσκηψε η τρομακτική και απρόσμενη κρίση της Πανδημίας, ως συνέχεια της προηγούμενης, η οποία κατήργησε όποια κανονικότητα γνωρίζαμε ή προσδοκούσαμε. Και αρχίσαμε και πάλι να ευελπιστούμε σε μια κανονικότητα έξω από την επιδημιολογική κρίση. Πόσο ρεαλιστική είναι ωστόσο και αυτή η προσδοκία, όταν η πανάρχαιη ιστορία των λοιμών μάς διδάσκει ότι τους λοιμούς διαδέχονται οι λιμοί, δηλαδή η φτώχεια και ανεργία;

Τα χρόνια της δημοκρατικής Μεταπολίτευσης τα περάσαμε με αυτόν τον φαύλο και αέναο κύκλο «κρίσης και κανονικότητας». Συνηθίσαμε να ζούμε με τις κρίσεις, προσδοκώντας ματαίως μια ανεύρετη κανονικότητα. Η κρίση, το εξαιρετικό και πρόσκαιρο αυτό γεγονός, είχε γίνει τελικά στοιχείο αναπόσπαστο της κανονικότητάς μας, ήταν η κανονικότητά μας.

Μήπως θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτήν τη δυσάρεστη, αλλά αναπόφευκτη και εν δυνάμει, ευεργετική πραγματικότητα; Μήπως η κρίση και κάθε κρίση είναι, τελικά, και μια ευκαιρία για να αναστοχαστούμε και να συνειδητοποιήσουμε ότι το κανονικό δεν είναι μια κατάσταση δεδομένη ούτε ποτέ κατακτημένη, αλλά μια διαρκής και επίπονη επιδίωξη, μέσα από κακουχίες; Η κρίση είναι συχνά μια ευκαιρία για μια δημιουργική καταστροφή, για ανοικοδόμηση με αναδόμηση.

Πιστεύω, πράγματι, πως πρέπει να μάθουμε να ζούμε με τις κρίσεις, όπως και με τις Πανδημίες, τις υπάρχουσες και τις επερχόμενες. Οπως μάθαμε να ζούμε με τους σεισμούς, τους καταποντισμούς, τις ασθένειες, τις πλημμύρες και τις επιδημίες κ.ά. Αρκεί να εξοικειωθούμε μαζί τους, να τις γνωρίσουμε, να μάθουμε να προφυλασσόμαστε από αυτές, να προνοούμε, ως άτομα και ως κοινωνικό σύνολο και να προ ετοιμαζόμαστε διαρκώς για να τις αντιμετωπίσουμε. Δεν αρκεί να τις αναθεματίζουμε ή να τις εξορκίζουμε.

Να καταλάβουμε ακόμη ότι η κρίση είναι ένα ενδημικό στοιχείο και της Δημοκρατίας. Η Δημοκρατία ζει με την κρίση, την προκαλεί, διαθέτοντας όμως όλα τα μέσα για να τη δαμάσει. Οντας το πολίτευμα του πολιτικού και του κομματικού ανταγωνισμού, της σύγκρουσης, της αντιπαράθεσης, της λογομαχίας, της συνεχούς αμφισβήτησης, της διαμαρτυρίας και της διεκδίκησης, η Δημοκρατία είναι εκτεθειμένη, όσο κανένα άλλο, σε κρίση θεσμών και αξιών. Τις παράγει, αλλά και τις ορίζει, τις εκτρέφει, αν και απειλείται από αυτές.

Η άσκηση και συχνά η κατάχρηση των ατομικών και συλλογικών ελευθεριών, που η ίδια η Δημοκρατία αναγνωρίζει και εγγυάται, μπορεί να οδηγήσει, είναι αλήθεια, ακόμη και στην αναίρεση της ίδιας της Δημοκρατίας. Στην κατάργηση της ελευθερίας, που είναι ωστόσο όρος και συνθήκη απαράβατη της Δημοκρατίας.

Αυτή είναι όμως η γοητεία της Δημοκρατίας και αυτό το τίμημα της ελευθερίας μας. Ελεύθεροι και υπεύθυνοι για την ευημερία και τη σωτηρία μας όσο και για την αυτοκαταστροφή μας.

Ο Αντώνης Μανιτάκης είναι ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ και πρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλίου της Νομικής του Πανεπιστημίου της Λευκωσίας