Η νοσταλγία είναι μια άλλη χώρα

Η δεκαετία του ’60 υπήρξε για την Ευρώπη και τις ΗΠΑ εκρηκτική. Το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα, το κίνημα ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ, ο γαλλικός Μάης του 1968, η κρίση στο σοβιετικό μπλοκ με την Ανοιξη της Πράγας δημιούργησαν ένα βαθύ ρήγμα στη μεταπολεμική τάξη πραγμάτων. Από τη δίνη των κινημάτων διαμαρτυρίας και αμφισβήτησης άρχισαν να αναδύονται όλο και πιο συγκεκριμένα πολιτικά αιτήματα και να διαμορφώνονται αντίστοιχα πολιτικά σχήματα. Η δεκαετία του ’70 αφομοιώνει τα κινήματα του ’60 και προπαρασκευάζει μεγάλες ανατροπές. Το αίτημα της Αλλαγής σαρώνει όλη την Ευρώπη. Το 1971 αναγεννάται το Γαλλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα στο Συνέδριο του Επινέ και εκλέγεται ηγέτης του ο Φρανσουά Μιτεράν. Στο τέλος του 1969 ο Βίλι Μπραντ γίνεται καγκελάριος. Η κατάρρευση των δικτατοριών σε Πορτογαλία, Ελλάδα και Ισπανία φέρνει στο προσκήνιο ισχυρά σοσιαλιστικά κόμματα με χαρισματικές ηγεσίες: Ανδρέας Παπανδρέου, Φελίπε Γκονζάλες, Μάριο Σοάρες. Την ίδια στιγμή, η δεκαετία του ’70 βλέπει να ανθεί το κίνημα του «ευρωκομμουνισμού», όπως καταγράφεται επίσημα στη Μαδρίτη το 1977, στη σύνοδο των τριών μεγαλύτερων κομμουνιστικών κομμάτων της Ευρώπης, του γαλλικού με τον Ζορζ Μαρσέ, του ισπανικού με τον Σαντιάγκο Καρίλιο και του ιταλικού με τον ιδιαίτερα ξεχωριστό Ενρίκε Μπερλινγκουέρ. Στις εκλογές του 1976 το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα έλαβε το 34,4% των ψήφων και στις περιφερειακές εκλογές κέρδισε τη μισή Ιταλία.

Η δεκαετία του ’70 προετοίμασε τις μεγάλες αλλαγές της δεκαετίας του ’80. Πρώτοι οι Γάλλοι με τον θρίαμβό τους τον Μάη του 1981 (πριν από σαράντα ακριβώς χρόνια), με την εκλογή του Μιτεράν στην προεδρία και τον σχηματισμό κυβέρνησης συνεργασίας με τους κομμουνιστές. Αμέσως μετά η Ελλάδα, με τη σαρωτική νίκη του Ανδρέα και του ΠΑΣΟΚ τον Οκτώβριο του ’81. Ακολούθησε η νίκη του Γκονζάλες στην Ισπανία το 1982, αλλά και νέα νίκη του Ούλοφ Πάλμε στη Σουηδία την ίδια χρονιά.

Τότε μπαίνουν τα θεμέλια για την αντίληψη της «κοινωνικής Ευρώπης της συνοχής και αλληλεγγύης», που κυριάρχησε το ’80 και ’90. Καθόλου τυχαία, ο εκφραστής αυτής της πολιτικής Ζακ Ντελόρ είναι ο πρώτος υπουργός Οικονομικών της κυβέρνησης Μιτεράν.

Τώρα, σαράντα χρόνια μετά, είναι σχεδόν κοινός τόπος η διαπίστωση ότι «δεν υπάρχουν πια μεγάλοι ηγέτες, όπως τότε» και έτσι εξηγείται η πολιτική κακοδαιμονία της Ευρώπης με τους καχεκτικούς ηγέτες και τους πάσης φύσεως διάττοντες λαϊκιστές «μιας χρήσεως».

Ωστόσο, «επειδή η νοσταλγία είναι μια άλλη χώρα», ας δούμε πώς ήταν τότε «η άλλη χώρα». Το κύριο γνώρισμα της δεκαετίας του ’80 ήταν η συμμετοχή της ίδιας της κοινωνίας. Η κοινωνία μετείχε πλειοψηφικά στην πολιτική με βάση ένα σχέδιο, εμπνευσμένη από ένα όραμα, συνειδητά, ενεργά, στα συνδικάτα, στα κόμματα, στις κινήσεις πολιτών.

Δεν έριχνε απλώς μια ψήφο στην κάλπη ο πολίτης. Διεκδικούσε τη συμμετοχή, απαιτούσε τη λογοδοσία. Τα κόμματα δεν ήταν (μόνο) χώρος υπαλλήλων καριέρας, αλλά ζωντανοί οργανισμοί, με ιδεολογία, θέσεις, απόψεις, ρεύματα, συγκρούσεις.

Σήμερα, αναζητώντας τους αντίστοιχους ηγέτες του τότε, ίσως πρέπει να αναστοχαστούμε την έγκαιρη επισήμανση του Ουμπέρτο Εκο: «Αντί να ασχολούμαστε με τον Μπερλουσκόνι, να ασχοληθούμε με το ποιοι και γιατί ψηφίζουν τον Μπερλουσκόνι».

Στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ τα τελευταία χρόνια δεν έχουμε μόνο την αποσύνθεση του παλαιού σκηνικού. Ρηξικέλευθες ιδέες και πολιτικές ωριμάζουν στην κατεύθυνση της οικονομικής και κοινωνικής δικαιοσύνης. Η αειφόρος ανάπτυξη και η ψηφιακή τεχνολογία κινητοποιούν τις νέες γενιές σε όλον τον πλανήτη. Να ο δρόμος για ένα νέο σχέδιο και όραμα που θα πυροδοτήσει τη συμμετοχή στην πολιτική και θα παραγάγει τους ηγέτες του μέλλοντος.

Ο Πέτρος Ευθυμίου έχει διατελέσει βουλευτής, ευρωβουλευτής και υπουργός Παιδείας