Αλήθειες και μύθοι για {LF}τη νευροεκπαίδευση

Στην αρχή ο τίτλος ακούγεται «απόμακρος» και ίσως απαγορευτικός: από την περιοχή της γνώσης στην οποία έχουν πρόσβαση πιθανότατα μόνο οι ειδικοί. «Νευροεκπαίδευση», λοιπόν, του ισπανού καθηγητή Φυσιολογίας του Ανθρώπου Francisco Mora. Αλλά στην περίοδο της πανδημικής κρίσης, με την τηλεκπαίδευση και τη χρήση του Διαδικτύου σε πρωτοφανή άνοδο, η απόσταση μειώνεται. Και ήδη οι πρώτες σελίδες του νέου βιβλίου από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε μετάφραση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, πείθουν ότι η αξιοποίηση στην εκπαιδευτική διαδικασία της πρόσφατης προόδου στο πεδίο των νευροεπιστημών προφανώς και αφορά τους ενημερωμένους αναγνώστες. Σε 22 κεφάλαια ο δρ. Νευροεπιστημών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης περιγράφει τη σημασία του

συναισθήματος και της συγκίνησης, την καταλυτική λειτουργία της περιέργειας, τους μηχανισμούς της προσοχής, το πώς ο ίδιος ο εγκέφαλος προσλαμβάνει τη γνώση και εμπεδώνει τη μνήμη. Το «Β» δημοσιεύει ένα απόσπασμα από το 15ο κεφάλαιο για τους λεγόμενους «νευρομύθους», με την άδεια των ΠΕΚ:

Υπάρχουν πολλοί νευρομύθοι οι οποίοι, ακόμη κι όταν απορρίπτονται ευθέως από τις νευροεπιστήμες, παραμένουν ζωντανοί στο λαϊκό υποσυνείδητο, κάτι που οφείλεται κυρίως στη συχνή επανάληψή τους από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Παράδειγμα είναι ο μύθος ότι χρησιμοποιούμε μόνο το 10% της ικανότητας του εγκεφάλου μας, ο οποίος υπονοεί, αφενός, ότι ο εγκέφαλος έχει τεράστιες δυνατότητες και, αφετέρου, ότι η ανθρώπινη διάνοια θα μπορούσε να διευρυνθεί αν ενεργοποιούσαμε τις δυνατότητες αυτές. Πρόκειται για μια αντίληψη, όπως προανέφερα, πολύ δημοφιλή όχι μόνο μεταξύ των απλών ανθρώπων αλλά και μεταξύ των πανεπιστημιακών, ακόμη και κάποιων νευροεπιστημόνων.

Προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι σε μια δημοσκόπηση κατά την οποία ρωτήθηκαν πανεπιστημιακοί φοιτητές: «Τι ποσοστό περίπου του δυναμικού του εγκεφάλου τους πιστεύετε ότι χρησιμοποιούν οι άνθρωποι;», το ένα τρίτο απάντησε: το 10%. Παρόμοιες δημοσκοπήσεις σε άλλες χώρες είχαν τα ίδια ή παρόμοια αποτελέσματα. Το πιο εκπληκτικό είναι μάλιστα ότι ένα 6% των νευροεπιστημόνων που ρωτήθηκαν επί του θέματος απάντησαν ακριβώς το ίδιο: το 10%. Είναι απορίας άξιο ότι ύστερα από τόσα χρόνια που η επιστήμη έχει αποδείξει το αβάσιμο αυτού του ισχυρισμού, πωλούνται σήμερα προγράμματα βασισμένα σε τούτο τον μύθο και ο κόσμος τα αγοράζει με την ελπίδα να μπορέσει να αυξήσει, πέρα από τα όριά της, την ευφυΐα του. Ο εν λόγω μύθος συζητήθηκε σε μια σύνοδο του Εθνικού Ερευνητικού Συμβουλίου (National Research Council) των Ηνωμένων Πολιτειών, το οποίο αποφάνθηκε ότι, για να διαλυθεί, απαιτείται συστηματικότερη προσπάθεια. Το Συμβούλιο τόνισε ότι τόσο αυτή όσο τόσες και τόσες άλλες θαυματουργές προτάσεις που ευαγγελίζονται μια εύκολη και γρήγορη αυτοβελτίωση των πνευματικών ικανοτήτων μας αποτελούν έναν στείρο δρόμο, αφού τίποτα δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον αργό και σκληρό δρόμο της πειθαρχημένης δουλειάς όταν αναφερόμαστε στην αύξηση των νοητικών ή όποιων άλλων δυνατοτήτων μας.

Δεν χρησίμευσαν και πολύ αυτές οι παραινέσεις, αλλά ας το ξαναπούμε ξεκάθαρα: ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί όλα τα μέσα που διαθέτει (τόσο τα εγγενή όσο και εκείνα για τα οποία εκπαιδεύτηκε) κάθε φορά που έρχεται αντιμέτωπος με την επίλυση προβλημάτων ή με τη διαδικασία της μάθησης και της απομνημόνευσης.

Ένας άλλος νευρομύθος είναι εκείνος περί δεξιού και αριστερού εγκεφάλου. Αφετηρία του ήταν η άποψη πως πριν ξεκινήσει η εκπαίδευση στο σχολείο πρέπει τα παιδιά να διακρίνονται σε εκείνα στα οποία κυριαρχεί το δεξιό ημισφαίριο και σε εκείνα στα οποία κυριαρχεί το αριστερό. Οι εργαστηριακές μελέτες πάνω στις λειτουργίες των δύο ημισφαιρίων κατέδειξαν ότι το δεξιό ημισφαίριο είναι βασικά ένας ολιστικός εγκέφαλος, καθολικός, ο οποίος διενεργεί συνδέσεις χρονικών σημείων και τόπων πολύ μακρινών, συνδέσεις που απαιτούν έναν τύπο προσοχής «διάχυτο και υποσυνείδητο» (απέναντι στην εκτελεστική, αδιάπτωτη και εστιασμένη προσοχή που όλοι μας αναγνωρίζουμε καλύτερα)· είναι ο δημιουργικός «ημιεγκέφαλος». Το αριστερό ημισφαίριο, από την άλλη, είναι ο εγκέφαλος της γλώσσας, της λογικής, των μαθηματικών, και απαιτεί κατά τη διαδικασία της μάθησης την «εστιασμένη» προσοχή· είναι ο «αναλυτικός» εγκέφαλος.

Αναπτύχθηκε έτσι η ιδέα ότι υπάρχουν παιδιά στα οποία κυριαρχεί ο «δεξιός εγκέφαλος» και παιδιά στα οποία κυριαρχεί ο «αριστερός», και μαζί της η εσφαλμένη αντίληψη, ο μύθος, ότι υπάρχουν δύο εγκέφαλοι που εργάζονται αυτόνομα και δείχνουν προτίμηση, όσον αφορά τη διαδικασία της μάθησης, σε διαφορετικά πράγματα, και, συνεπώς, ότι αν δεν διαφοροποιηθεί κατάλληλα ο τρόπος διδασκαλίας των παιδιών, αυτό μπορεί να αποβεί σε βάρος τους».

Francisco Mora
Νευροεκπαίδευση
Μτφ. Κωνσταντίνος Παλαιολόγος
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,
σελ. 264. Αναμένεται στις 25/5
Τιμή 14 ευρώ