Πράκτορας στη χώρα του παραλόγου

Η ζωή της 35χρονης Ντάρια Απάχοντιτς ήρθε τα πάνω κάτω στις 28 Δεκεμβρίου του 2020. Την ημέρα εκείνη, φίλοι αυτής της καθηγήτριας ρωσικών, ακτιβίστριας για τα δικαιώματα των γυναικών και μητέρας δύο παιδιών, που ζει στην Αγία Πετρούπολη, της τηλεφώνησαν για να της πουν κάτι που την άφησε άναυδη: σύμφωνα με τον ιστότοπο του ρωσικού υπουργείου Δικαιοσύνης, είχε μόλις συμπεριληφθεί στον κατάλογο των «πρακτόρων του εξωτερικού».

Πρώτα, από το 2012 και εξής, μπήκαν στη χώρα του Βλαντίμιρ Πούτιν στο στόχαστρο της νομοθεσίας ενώσεις και ΜΚΟ που δέχονται χρηματοδότηση εκτός Ρωσίας και έχουν μια δραστηριότητα η οποία θεωρείται «πολιτική»: αυτή η κατηγορία «πρακτόρων του εξωτερικού» έχει φτάσει να περιλαμβάνει σήμερα 74 οργανώσεις, ανάμεσά τους και το Ιδρυμα κατά της Διαφθοράς του Αλεξέι Ναβάλνι – που προστέθηκε επιπλέον τέλη Απριλίου σε μια λίστα «εξτρεμιστικών και τρομοκρατικών» οργανώσεων.

Στη συνέχεια, το 2017, ο ίδιος νόμος επεκτάθηκε στα ΜΜΕ που λειτουργούν (και) στη Ρωσία. Συνολικά 17 μίντια έχουν ανακηρυχτεί πλέον «πράκτορες του εξωτερικού», ανάμεσά τους το Voice of America και το Radio Liberty. Και είναι ένας τίτλος με σοβαρές συνέπειες, που αναγκάζει συχνά τα Μέσα αυτά να περιορίζουν τις δραστηριότητές τους, να προχωρούν σε απολύσεις ή και να κλείνουν τα γραφεία τους.

Από τον περασμένο Δεκέμβριο, ωστόσο, στο στόχαστρο δεν μπαίνουν πια μόνο νομικά πρόσωπα: στη διευρυμένη του βερσιόν, ο νόμος επιτρέπει να χαρακτηρίζονται (με συνοπτικές διαδικασίες, από τα ρωσικά υπουργεία Δικαιοσύνης και Εξωτερικών) «πράκτορες του εξωτερικού» και φυσικά πρόσωπα. Επιτρέπει επίσης να χαρακτηριστεί ένα φυσικό πρόσωπο «ξένο μέσο που λειτουργεί ως πράκτορας του εξωτερικού…». Καλείται τότε να ιδρύσει εντός μηνός μια ρωσική νομική οντότητα και να ενημερώσει σχετικά τις Αρχές. Πέντε άτομα περιλαμβάνει προς το παρόν η σχετική λίστα, σύμφωνα με τον ανταποκριτή της γαλλικής «Le Figaro»: τον Λεβ Πονομάρεφ, έναν διάσημο ακτιβιστή για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τρεις δημοσιογράφους, τη Λουντμίλα Σαβίτσκαγια, τον Ντένις Καμαλιάγκιν και τον Σεργκέι Μάρκελοφ, και μία καθηγήτρια ρωσικών.

Από τη μια στιγμή στην άλλη, η ζωή της Ντάρια Απάχοντιτς παρέλυσε: παρακολούθηση, έφοδοι της αστυνομίας, διοικητική ταλαιπωρία και ένας μόνιμος φόβος. «Επιπλέον, είναι ταπεινωτικό γιατί “πράκτορας του εξωτερικού” παραπέμπει σε κατάσκοπο. Κι εγώ είμαι καθηγήτρια ρωσικών, ούτε καν μιας ξένης γλώσσας». Στις 31 Ιανουαρίου, αστυνομικοί εισβάλλουν στο διαμέρισμά της. Το ψάχνουν επί επτά ώρες, κατάσχουν το τηλέφωνό της, τους υπολογιστές. Τα παιδιά της, ηλικίας 6 και 16 χρόνων, τρομοκρατούνται. Θα αναγκαστούν τελικά να αλλάξουν σπίτι: ο σπιτονοικοκύρης αποφαίνεται ότι είναι εγκληματίας και δεν τη θέλει εκεί.

Επί τρεισήμισι μήνες, η Ντάρια Απάχοντιτς δεν παίρνει καμία εξήγηση. Μόνο αφού υποβάλει μήνυση σε ένα δικαστήριο της Αγίας Πετρούπολης, καταδέχεται το υπουργείο Δικαιοσύνης να της παρουσιάσει τον κατάλογο των αμαρτιών της. Οι ρωσικές Αρχές της χρεώνουν τραπεζικά εμβάσματα από τη Σουηδία, τη Φινλανδία, τη Γερμανία και τη Γαλλία. Η ίδια εξηγεί πως πρόκειται για επίσημες αμοιβές που έλαβε ως καλλιτέχνις για τη συμμετοχή της σε φεστιβάλ και εκθέσεις καθώς και για τη δουλειά της ως καθηγήτριας: με την πανδημία, πολλοί μαθητές της δεν κατάφεραν να επιστρέψουν στη Ρωσία, η ίδια δίδασκε λοιπόν διαδικτυακά. Την κατηγορούν επίσης ότι πληρώθηκε για μαθήματα σε μετανάστες στο πλαίσιο μιας ξένης οργάνωσης: εν προκειμένω, του διεθνούς Ερυθρού Σταυρού.

Η Ντάρια Απάχοντιτς είναι βέβαια πεπεισμένη πως τιμωρείται για την ακτιβιστική της δράση, για τις φεμινιστικές πικετοφορίες στις οποίες παίρνει μέρος και τα «φεμινιστικά παραμύθια» που ανεβάζει στα σόσιαλ μίντια, και εκείνο το κανάλι στο YouTube στο οποίο συμμετέχει συζητώντας για την ισότητα των φύλων και την ενδοοικογενειακή βία, και εκείνη την «περφόρμανς» που είχε κάνει τον περασμένο Αύγουστο μπροστά στο θέατρο Μαριίνσκι της Αγίας Πετρούπολης θέλοντας να στηρίξει μια ακτιβίστρια της ΛΟΑΤ κοινότητας, την Ιουλία Τσέτκοβα, που είχε κατηγορηθεί για «διασπορά πορνογραφικών πληροφοριών»: είχε συλληφθεί τότε και η ίδια, της είχαν επιβληθεί πρόστιμα, «εξέφρασα την αλληλεγγύη μου προς θύματα του καθεστώτος και τιμωρούμαι για αυτό», εξηγεί.

Εφεξής, λοιπόν, είναι αναγκασμένη να συμπληρώνει τέσσερις φορές τον χρόνο ένα έγγραφο 45 σελίδων για την προσωπική της ζωή, τους πόρους και τις δαπάνες της. Κανένας διάλογος δεν είναι δυνατός με τις Αρχές. Κάθε καθυστέρηση τιμωρείται με πρόστιμο 10.000-150.000 ρουβλιών (110-1.700 ευρώ). Η παραμικρή της δημοσίευση στο Ιντερνετ, ακόμα και «ευχαριστώ» να γράψει, πρέπει να συνοδεύεται από ένα επίσημο κείμενο 24 λέξεων, με κεφαλαία, που υπενθυμίζει το καθεστώς της ως «πράκτορα του εξωτερικού». Η παραβίαση των κανόνων αυτών επισύρει ποινή φυλάκισης έως δύο χρόνων.

Η Ντάρια Απάχοντιτς έχει χάσει και τα εισοδήματα, και την ελευθερία, και τον ύπνο της. Και δεν έχει καν τη δυνατότητα να «κλείσει», όπως μια οργάνωση, για να βγει από τη μαύρη λίστα. Εχει προσφύγει βέβαια κατά της επίμαχης απόφασης. Το δικαστήριο δεν έχει ακόμη αποφανθεί σχετικά στη δική της περίπτωση. Απέρριψε ωστόσο τον περασμένο μήνα τις αντίστοιχες προσφυγές δύο άλλων «πρακτόρων του εξωτερικού», του δημοσιογράφου Σεργκέι Μάρκελοφ και του ακτιβιστή Λεβ Πονομάρεφ.