Ο διάλογος για το μέλλον της Ευρώπης

Στις 19 Απριλίου εγκαινιάστηκε από την πρόεδρο της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, και τον πορτογάλο πρωθυπουργό, Αντόνιο Κόστα, που προεδρεύει το τρέχον εξάμηνο στο Συμβούλιο, η πολύγλωσση διαδικτυακή πλατφόρμα στην οποία οι πολίτες της Ευρωπαϊκής Ενωσης καλούνται να καταθέσουν τις απόψεις και τις προτάσεις τους στο πλαίσιο της Διάσκεψης για το μέλλον της Ευρώπης. Πρόκειται για μια διαδικασία η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί με το τέλος της Γαλλικής Προεδρίας, το καλοκαίρι του 2022.

Η Διάσκεψη αυτή είναι μια προσπάθεια άμεσης εμπλοκής του ευρωπαίου πολίτη στη διαδικασία αναθεώρησης της ισχύουσας Συνθήκης της Λισαβόνας, που είναι σε ισχύ από το 2009 και καθορίζει τον τρόπο λειτουργίας της Ενωσης. Πρόκειται, επομένως, για μια πολύ σημαντική πολιτική διαδικασία, η οποία θα εξελιχθεί σε πρώτη φάση με τη συμμετοχή των πολιτών για να αναλάβουν στη συνέχεια δράση οι εθνικές κυβερνήσεις. Αφήνοντας στην άκρη προς το παρόν απορίες και ερωτηματικά για τον τρόπο διεξαγωγής της δημόσιας διαβούλευσης σε πανευρωπαϊκό επίπεδο και τον τρόπο ανάδειξης και σύνθεσης των επιμέρους απόψεων που θα κατατεθούν στο δημόσιο διάλογο, είναι χρήσιμο να επισημάνουμε την προστιθέμενη αξία της διαδικασίας αυτής.

Αρχικά, πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν είναι η πρώτη φορά που επιχειρείται κάτι τέτοιο στην ιστορία της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Σχεδόν είκοσι χρόνια πριν, το 2002, ξεκίνησε τις εργασίες της η Ευρωπαϊκή Συνέλευση, ένα αντίστοιχης λογικής αλλά πιο περιορισμένο σε έκταση εγχείρημα, με τη συμμετοχή εκπροσώπων των κυβερνήσεων, των εθνικών κοινοβουλίων, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Επιτροπής. Η Διάσκεψη είχε θεωρηθεί αλλά και προβληθεί ως μια μεγάλη δημοκρατική κατάκτηση που θα συνέδεε τον ευρωπαίο πολίτη, έστω έμμεσα, με το κοινοτικό γίγνεσθαι. Επειτα από δύο χρόνια εντατικών ζυμώσεων, η Διάσκεψη κατέληξε σε μία πρόταση μεταρρύθμισης του ενωσιακού πλαισίου λειτουργίας, η οποία αποτέλεσε τη βάση περαιτέρω διαπραγματεύσεων μεταξύ των εθνικών κυβερνήσεων. Ομως, η Συνταγματική Συνθήκη που προέκυψε απέτυχε να κερδίσει την εμπιστοσύνη των ολλανδών και γάλλων πολιτών, με αποτέλεσμα η διαδικασία επικύρωσης να σταματήσει και το εγχείρημα να εγκαταλειφθεί. Αν και τα αρνητικά δημοψηφίσματα στις χώρες αυτές δεν συνδέονταν άμεσα με το περιεχόμενο της Συνθήκης, εντούτοις το αρνητικό αποτέλεσμα προκάλεσε μια διάχυτη απογοήτευση και μια αίσθηση ματαιότητας σχετικά με τον ουσιαστικό ρόλο των πολιτών στη διαμόρφωση του πολιτικού και πολιτειακού πλαισίου λειτουργίας της Ενωσης.

Το τρέχον εγχείρημα διαφέρει σημαντικά ως προς το σκέλος της συμμετοχής. Πρόκειται για μια ακόμα πιο ανοικτή διαδικασία, στην οποία έχει τη δυνατότητα εκφοράς λόγου και άποψης το σύνολο των ευρωπαίων πολιτών. Η συμμετοχικότητα αυτή και ο μεγάλος πλουραλισμός απόψεων που θα ακουστούν δημιουργεί εύλογες ανησυχίες για την τελική εκροή της διαδικασίας και τον τρόπο αξιοποίησής της. Η μνήμη της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης είναι ακόμα νωπή και επομένως ο πήχης των προσδοκιών για το νέο εγχείρημα πρέπει να παραμείνει σχετικά χαμηλά. Αυτό δεν αφορά, φυσικά, τις ιδέες που θα παρουσιαστούν και γονιμοποιήσουν τη διαδικασία διαβούλευσης, αλλά περισσότερο τις προσδοκίες υλοποίησής τους. Με άλλα λόγια, ο διάλογος οφείλει να εξελιχθεί με υψηλή συμμετοχή και ενέργεια, προτάσσοντας, ωστόσο, αρχικά την ανάγκη και το όφελος αποκατάστασης της τρωθείσας αίσθησης ενός ενιαίου – και όχι εθνικά κατακερματισμένου – ευρωπαϊκού πολιτικού δήμου. Ο,τι επιπλέον προκύψει από πλευράς εισροής στο κυρίως σύστημα παραγωγής και διαμόρφωσης της ευρωπαϊκής πολιτικής θα είναι μια καλοδεχούμενη επιπρόσθετη ωφέλεια.

Ο Σπύρος Μπλαβούκος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και ερευνητής στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)