«Οταν περπατάς είσαι ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο»

Ο αφορισμός του Βάλτερ Μπένγιαμιν «για να χαθείς σε μια πόλη όπως χάνεσαι σε ένα δάσος χρειάζεται εκπαίδευση» είναι η γραμμή αφετηρίας για τον Νικήτα Σινιόσογλου, στοχαστή φλανέρ της Αθήνας και των περιχώρων. Μετά τις σπουδές στην ιστορία της φιλοσοφίας στο Κέμπριτζ και αρκετά έτη διδασκαλίας στα βρετανικά πανεπιστήμια, επέστρεψε στη χώρα τη στιγμή που η γενιά του έβγαινε προς τα έξω αναζητώντας διέξοδο. Ερευνητής σήμερα στον τομέα νεοελληνικής λογοτεχνίας στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών δημιούργησε παράλληλα μία άλλη πραγματικότητα. Εκείνη της φυγής του μέσα από πολύωρες διαδρομές σε αχαρτογράφητες περιοχές της ευρύτερης αστικής ζώνης. Για να δει, να φωτογραφίσει, να σκεφτεί, να σημειώσει και στη συνέχεια να παιδευτεί για να διατάξει στις σελίδες των βιβλίων του αυτό που ανοίχτηκε στο βλέμμα του. Προπονημένος από την έρευνά του στα αρχαία και μεσαιωνικά κείμενα να εντοπίζει αλλόκοτες ιδέες διανοητών που έμειναν στο λησμονημένο περιθώριο της νεοελληνικής ιστορίας μάς έδωσε το δοκίμιο «Αλλόκοτος ελληνισμός». Κι όταν συνδύασε την περιπλάνηση με και τη γραφή και τη φωτογραφία μάς παρουσίασε τη «Λεωφόρο ΝΑΤΟ». Από τους συλλογισμούς του για το «τι συμβαίνει στις ιδέες μετά τη φαινομενική τους συντριβή», αν «οφείλει ο στοχαστής να αναγνωρίζει προδιαγεγραμμένα όρια ή έχει την ελευθερία να κινείται ως τυχοδιώκτης της σκέψης», αν «είναι θεμιτό η πόλη και η ηθική να ορίζουν τις διαδρομές του στοχασμού και της φιλοσοφίας» προέκυψαν «Οι Μαύρες διαθήκες». Σήμερα, στη συνάντησή μας στο Παγκράτι σε μια διαδρομή ανάμεσα στις δύο πλατείες Προσκόπων και Μεσολογγίου έγινε η προσπάθεια να χωρέσουν σε μία flânerie η συζήτηση για το τι είναι νέα ζωή στην πόλη. Πρώτο έναυσμα έδωσε ένας ηλικιωμένος αναγνώστης εφημερίδας καθισμένος σε ένα παγκάκι.

Γιατί περπατάμε;

Οσο περπατάμε δεν πέφτουμε. Οταν περπατάς είσαι ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο, ανάμεσα στον εαυτό σου και στους άλλους. Είσαι και ξένος, γίνεσαι ανώνυμος. Είναι το δικαίωμα να είσαι ξένος στον δημόσιο χώρο. Με τραβάει λοιπόν αυτός ο διάλογος του προσωπικού με το δημόσιο χωρίς να δηλώνεται. Γίνεται με έναν τρόπο κρυφά. Μου αρέσει να είμαι παρατηρητής χωρίς να γίνεται η παρουσία μου έντονη σε έναν χώρο. Ετυχε να παρατηρήσω τον κύριο με την εφημερίδα γιατί μου θύμισε ότι διαρκώς κόσμοι φεύγουν, είναι σε αποδρομή, ξεθωριάζουν και άλλοι έρχονται. Συνεπώς γίνονται μικρές αλλαγές είτε επειδή κάτι χάνεται είτε επειδή κάτι προκύπτει. Χθες έβλεπα κάτι υπαίθρια γυμναστήρια στο Αλσος Παγκρατίου. Πριν από τρία χρόνια δεν υπήρχαν, επομένως είναι μία μικρή αλλαγή. Ομως έχω να δω πολύ καιρό το περιοδικό για τις ιπποδρομίες «Γκανιάν». Σπανίζει και γίνεται δύσκολη η διανομή του. Ενώ τη δεκαετία 1980-90 έβλεπες πράγματα που απευθύνονταν σε μια κουλτούρα του ιπποδρόμου, η οποία σήμερα χάνεται.

Τότε ήταν διαφορετικός ο κόσμος του περιπτέρου…

Τώρα τα περίπτερα είναι πιο μοντέρνα, κάποια έχουν μουσική. Σαν κλαμπ.

Εχουν προθήκες με τρόφιμα σαν μίνι μάρκετ και δεν τα βλέπεις ως σημεία ενημέρωσης;

Ναι και ήταν κάτι πολύ αθηναϊκό σε τέτοια ποσότητα που υπήρχαν στους δρόμους. Και τα διανυκτερεύοντα περίπτερα βέβαια έχουν τη γοητεία τους. Το να μπορείς να πας δύο το πρωί, να πεις καλησπέρα, να πεις μία κουβέντα και να πιείς μία μπίρα. Είναι ωραίο βίωμα αυτό. Νομίζω ότι με την καραντίνα λειτουργούσαν πολύ. Μου αρέσουν οι νυχτερινές περιπλανήσεις. Είναι μία μετασχηματισμένη πόλη και θα το νοσταλγήσω λίγο αυτό. Γιατί ήταν μία ζώνη εξαίρεσης. Τώρα θα γίνει μία αποκατάσταση κανονικότητας. Και αν κατά τη διάρκεια μίας περιπλάνησης αυτό που σε έλκει είναι να βλέπεις αυτούς τους αναπαλμούς να συμβαίνουν, αν είχες κάποιον σκοπό, αν είχες δουλειά να κάνεις δεν θα είχες τη διαθεσιμότητα, επομένως δεν θα τους έβλεπες. Αρα όλο το ζήτημα είναι να είσαι διαθέσιμος να δεις κάτι το οποίο κανονικά δεν θα το έβλεπες. Θα ξέφευγε. Αυτές τις στιγμές κυνηγώ.

Μέσα στην πανδημία τι εντόπισες;

Εξερεύνησα προάστια τα οποία φαινομενικά δεν υπάρχει κανένας λόγος να περπατήσεις. Είναι οι νεκρές ζώνες όπου δεν υπάρχουν καταστήματα, σε περιοχές με μεζονέτες κακής αισθητικής και κτίρια τα οποία μοιάζουν να μην έχουν δράση, χρόνο και όπου δεν συναντάς και κανέναν. Είναι οικιστικές ζώνες οι οποίες είναι στο πουθενά. Για παράδειγμα στα όρια Βάρης με κατεύθυνση προς Κορωπί. Τεράστιες εκτάσεις με καινούργιες οικιστικές ζώνες. Η αίσθηση να γυρνάς εκεί ήταν ιδιαίτερη γιατί δεν θα το έκανα αν ήταν κανονικές οι συνθήκες. Θα προτιμούσα το κέντρο, τα αγαπημένα μου μέρη.

Ποια είναι αγαπημένα μέρη;

Το Λαύριο. Μέρη στις παρυφές της πόλης που όμως έχουν την παράμετρο της ιστορικότητας. Στο Λαύριο μπορείς να δεις σε λίγα τετράγωνα την ιστορία της σύγχρονης ελληνικής αρχιτεκτονικής. Η πρόκληση είναι εκεί όπου δεν υπάρχει να δεις κάτι, αλλά εσύ έχεις βρεθεί.

Είναι σκοπός σου να ανακαλύπτεις ζώνες του πουθενά;

Είναι θέμα έλξης, γιατί είναι μεθόριος. Εχω την εντύπωση ότι εκεί βρίσκομαι ο ίδιος εκτός τόπου, άρα πρέπει να αυτοσχεδιάσω με τον εαυτό μου, εσωτερικά. Ενώ στο κέντρο υπάρχει το στοιχείο της φωλιάς. Το Παγκράτι δηλαδή είναι φωλιά. Το οποίο είναι εξαιρετικά γοητευτικό αλλά έχω ανάγκη την αντίστιξη με ένα άνοιγμα προς τα έξω. Το αναζητώ πνευματικά και ψυχικά. Δεν είμαι από τους ανθρώπους που εγκλωβίζονται σε ένα νοσταλγικό πλαίσιο και ονειρεύονται μια χαμένη ρωμιοσύνη και μία χαμένη Ελλάδα και κοιτούν προς τα εκεί. Αντίθετα με έλκει να αντιμετωπίσω τον νεοελληνικό χώρο όπου δεν φαίνεται να συμβαίνει τίποτα. Ή που έχει έντονο το στοιχείο του εμποδισμού. Αν δοκιμάσεις να περπατήσεις στην Αθήνα κάνεις διαρκώς τεθλασμένες διαδρομές. Αυτό κινητοποιεί κάτι.

Το εμπόδιο σου προκαλεί τη σκέψη ότι φταίει ο δημόσιος φορέας ή ο εαυτός που αφέθηκε;

Αν για να πας από την πλατεία Μεσολογγίου στην πλατεία του Κάραβελ θα πρέπει να αυτοσχεδιάσεις τουλάχιστον πέντε – έξι φορές, είσαι σε μόνιμη εγρήγορση. Και αυτή η εγρήγορση είναι κάτι που το βρήκα στην Ελλάδα σε μεγάλες δόσεις. Σαν τον εσπρέσο που πίνω τώρα.

Ποιο είναι το απόσταγμα αυτής της εγρήγορσης;

Το επόμενο βιβλίο μου που του έδωσα τίτλο «Ο καρπός της ασθενείας μου». Θέμα του είναι το ξεθώριασμα ενός βιώματος. Η διαδικασία της αποδρομής και της φυγής της ζωής από πάνω σου. Ξέρεις, η ζωή έχει έναν τρόπο να εγγράφει πράγματα και η ίδια όμως σβήνει τα ίχνη της. Το βρήκα από την εγρήγορση της περιπλάνησης. Στο ότι τώρα είσαι εδώ, η παρουσία σου είναι πολύ έντονη, ωστόσο όταν το απόγευμα συνεχίσεις τη δουλειά σου, το βίωμα που καταγράφηκε σε αυτό το σημείο θα αρχίσει να ξεθωριάζει όλο και περισσότερο. Κι ενώ το κάνεις αυτό, δημιουργεί κάτι. Εναν κενό χώρο, ο οποίος είναι ρευστός και ζωντανός καθώς δημιουργεί τις προϋποθέσεις για να δεχθεί ερεθίσματα που θα έρθουν. Εχει να κάνει και με τη σχέση χώρου – τόπου που το νιώθω πολύ έντονα σε πόλεις όπως η Αθήνα. Οτι διαμορφώνονται τόποι γρήγορα, με ορμή και τυχαία αισθητική, με πολλές παραχωρήσεις στον αυτοσχεδιασμό. Την ίδια στιγμή που αυτοί οι τόποι μοιάζουν να θνήσκουν, να γερνάνε πρόωρα, ωστόσο στέκουν ακόμη. Αυτό είναι το σύγχρονο ερείπιο. Η πρώτη αντίδραση είναι να το πεις άσχημο, φρικτή αντιπαροχή του ’60 κι ωστόσο σε προκαλεί να το δεις και να αναμετρηθείς μαζί του. Εκεί νιώθω τη σκιά ενός προϋπάρχοντος χώρου που δεν τον γνώρισα ποτέ. Τα ίχνη αυτού του χώρου είναι διάσπαρτα.

Εμείς πώς στεκόμαστε απέναντι στην πόλη – ερείπιο; Ως θρήνος απώλειας ή ενδεχόμενο πιθανής συγκατοίκησης;

Είμαι ανάμεσα. Κατανοώ τους πρώτους για το νεοκλασικό που διαλύεται. Είναι κάτι που με συγκλονίζει στην περιοχή Αχαρνών και Λιοσίων όπου βρίσκεις καταπληκτικά πράγματα, για τα οποία έχει γράψει ως έμπειρος flaneur ο Νίκος Βατόπουλος. Η κατηγορία της συμφιλίωσης είναι κάτι σαν wishful thinking. Κάτι που θα το ήθελα αλλά δεν είμαι σε θέση να το κάνω, αντιστέκομαι σε αυτό. Αυτό το ενδιαμέσως με κάνει να συνεχίζω την πορεία μου και να βρίσκω καινούργιες γωνίες με πολύ υψηλές εντάσεις. Γι’ αυτό και στις φωτογραφίες που τραβώ, οι περισσότερες είναι οπτικές σημειώσεις. Με ενδιαφέρει το οπτικό ερέθισμα το οποίο μου προκαλεί αμηχανία, μια διαδικασία ανοικείωσης. Δηλαδή να δω κάτι που ξέρω τι είναι σαν να μην το έχω δει ποτέ και να μου προκαλέσει τρόμο. Οπως αυτό το φοβερό νεοελληνικό κιτς που μπορεί να σε διαλύσει.

Τι περιλαμβάνει το δειγματολόγιό σου;

Λόγω καραντίνας βρέθηκα σε περιοχές Αγίας Μαρίνας και Σπάτων και εντόπισα κάτι τεράστιους αγαλμάτινους λέοντες μέσα σε βίλες με μια ωραία ελληνική σημαία από πάνω. Δεν μπορείς να μη σταθείς με μεγάλη απορία και να αναρωτηθείς τι συμβαίνει με τη μορφή. Η οποία είναι μία αρχαία μορφή, έχει περάσει σε μαζική αναπαραγωγή και σε παράταιρη χρήση. Ή τα εικονοστάσια δρόμου τα οποία είναι σε άθλια κατάσταση, συχνά είναι σβηστά, παρηκμασμένα, διορθωμένα με πατέντες, με υποστυλώματα. Ή οι σιδερένιες αναμονές από τις κολόνες μπετόν σε ημιτελείς οικοδομές. Αλλη αγαπημένη εικόνα. Δηλώνουν ότι κάποιοι άνθρωποι περίμεναν ότι οι κόρες τους θα πήγαιναν να μείνουν εκεί για να ανεβάσουν έναν ακόμη όροφο.

Ή ότι τελείωσαν τα λεφτά και έμεινε σε εκκρεμότητα το όνειρο.

Το βλέμμα μου πετυχαίνει πολλές αναμονές. Μάλιστα οι τερατώδεις αναμονές με έλκουν στο να τις φωτογραφίζω. Κάτι οπλισμένα σκυροδέματα που μοιάζουν να πηγαίνουν προς τον ουρανό, έχουν κάτι από καθεδρικό ναό προτεσταντικού τύπου. Αυτή η αίσθηση ότι ο ουρανός είναι το ταβάνι και εμείς ό,τι είναι να κάνουμε θα το κάνουμε. Είναι άλλη η αναμονή της βίλας που χτίζεται και με πισίνα και άλλου τύπου η αναμονή σε ένα φτωχού τύπου σπίτι σε ένα χωριό. Το χαρακτηριστικό αυτών των περιοχών είναι ότι δημιουργήθηκαν ταχύτατα. Δίνουν την αίσθηση του επείγοντος, ότι κρυσταλλώθηκε σε κάτι με το οποίο καλείσαι να συμβιώσεις. Σαν να είναι ημιτελής η εξέλιξη αυτού του τόπου.