Μια ποιήτρια στο ρωσικό ναρκοπέδιο

Στη Ρωσία θεωρείται ότι ο Πούτιν χειραγωγεί τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τα σχολικά βιβλία σε μια προσπάθεια να ξαναγράψει την ιστορία της χώρας, με στόχο την έμφαση στον ρωσικό εθνικισμό και στην ευνοϊκή αναδιατύπωση του ρόλου των πρώην αυταρχικών ηγετών, συμπεριλαμβανομένου του Στάλιν. Σε αυτό το κλίμα, η Μαρία Στεπάνοβα – θεωρείται από τις πιο σημαντικές ποιήτριες κατά το poetryfoundation.org – σατιρίζει την τάση του αναχρονιστικού μιλιταρισμού στην ποιητική της συλλογή «Spolia», σχολιάζοντας με τους στίχους της την ευκαμψία της ιστορίας. Σε όλα τα ποιήματα και στα πεζογραφήματά της η Στεπάνοβα απεικονίζει την πράξη της μνήμης ως κάτι περισσότερο από ένα ανόητο θέλημα. Και με το μυθιστόρημά της «In Memory of Memory» (πρόκειται να κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Βακχικόν τον Δεκέμβριο), πέρασε στη μακρά λίστα του International Booker Prize 2021, διεκδικώντας το έγκυρο λογοτεχνικό βραβείο.

Το βιβλίο αναφέρεται στο ταξίδι κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα των δικών της, μία οικογένεια Ρωσοεβραίων, από την προεπαναστατική Ρωσία του 1908, περιγράφοντας τη ζωή και την καθημερινότητά τους στην Ευρώπη, από τη Βενετία μέχρι το Μονπελιέ. Η Στεπάνοβα γράφει σε αυτό όχι μόνο για τον εαυτό της αλλά και για τη Ρωσία, μια χώρα «της οποίας τα υπάρχοντα, προσεκτικά καταμετρημένα, μαζί με γεγονότα και φωνές του παρελθόντος της, φαίνεται να αποθηκεύονται σε ένα γιγαντιαίο αποθετήριο και να είναι διαθέσιμα για μία ad hoc επανατοποθέτηση σε νέους συνδυασμούς – ως δομικά στοιχεία παρωχημένων κατασκευών».

Ποιήτρια, δοκιμιογράφος και δημοσιογράφος, είναι αρχισυντάκτρια της ενημερωτικής ιστοσελίδας colta.ru. Εγινε συγγραφέας κατά τη διάρκεια μιας από τις πιο κοσμοϊστορικές στιγμές της ρωσικής ιστορίας. Γεννήθηκε το 1972 στη Μόσχα – όπου εξακολουθεί να ζει – και ξεκίνησε να γράφει τα πρώτα της ποιήματα στην εφηβεία της. Στην πτώση της Σοβιετικής Ενωσης είδε γύρω της τους συγγραφείς του καθεστώτος να διαλύονται. «Είχαν βασιστεί σε ένα σύστημα που ξαφνικά είχε εξαφανιστεί. Ηταν ακόμα πρόθυμοι να κάνουν συμβιβασμούς, ωστόσο δεν υπήρχε πλέον κανείς για να του προσφέρουν υπηρεσίες», είπε σε μια συνέντευξή της το 2017 στο Los Angeles Review. Από αυτήν την εμπειρία πείστηκε ότι δεν ήθελε να ζει από τα γραπτά της και άρχισε να εργάζεται ως κειμενογράφος σε ένα γαλλικό διαφημιστικό πρακτορείο και αργότερα εργάστηκε στην τηλεόραση.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΑΚΤΙΒΙΣΜΟΣ. Το 2007 ίδρυσε το OpenSpace.ru, μια πολιτιστική εφημερίδα που δημοσίευσε δοκίμια, κριτική και ρεπορτάζ. Πέντε χρόνια αργότερα ξέσπασαν εκτεταμένες διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη Ρωσία πριν από τις προεδρικές εκλογές της χώρας το 2012, τα αποτελέσματα των οποίων αμφισβήτησαν αργότερα ακτιβιστές και ηγέτες της αντιπολίτευσης. Τα γεγονότα κάλυψαν οι ανεξάρτητες ιστοσελίδες με συνέπεια η ρωσική κυβέρνηση να ασκήσει πιέσεις στα ανεξάρτητα δημοσιογραφικά πρακτορεία. Σε αυτό το κλίμα οι οικονομικοί υποστηρικτές του OpenSpace.ru αποσύρθηκαν από την ιστοσελίδα της Στεπάνοβα και εκείνη αναγκάστηκε να την κλείσει. Απτόητη, ξεκίνησε στη συνέχεια την ιστοσελίδα τεχνών και πολιτισμού Colta.ru με τη βοήθεια μιας εκστρατείας crowdfunding. Η νέα πλατφόρμα έδωσε στη Στεπάνοβα κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση του τοπίου του πολιτιστικού σχολιασμού στη Ρωσία.

Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο κόσμος, υποστηρίζει η Στεπάνοβα, είναι παγκόσμια και διαγενεακά. Απαιτούν ένα νέο πλαίσιο το οποίο χρειάζεται να προσλάβει σήμερα η λογοτεχνία, ένα πλαίσιο που αποχρωματίζει την εθνική ταυτότητα. Και πιστεύει ότι η μετάφραση, ιδιαίτερα της ποίησης, μπορεί να βοηθήσει. Οπως λέει, «Η ποίηση είναι ίσως η κύρια τάση που συμβαίνει τώρα στη ρωσική λογοτεχνία: ισχυρή, τολμηρή, πρωτοποριακή, ποικιλόμορφη».

Από την πλευρά της, βλέπει παραλληλισμούς μεταξύ αυτού που συνέβη στις ΗΠΑ το καλοκαίρι του 2020 και των γεγονότων στη χώρα της. Τόσο η Ρωσία όσο και οι ΗΠΑ βρίσκονται στη μέση ενός «εμφυλίου πολέμου μνήμης», λέει στο poetryfoundation.org. «Καθώς οι Αμερικανοί μάχονται για τα μνημεία, οι Ρώσοι ανταλλάσσουν πολεμικές για το τι μετράει ως θηριωδία και ποιος πρέπει να κατηγορηθεί. Οι ρωσικές Αρχές προωθούν τη δική τους εκδοχή της ιστορίας, με αρκετούς νέους νόμους και απαγορεύσεις οι οποίοι περιορίζουν αυστηρά τις δυνατότητες παρουσίασης μιας άποψης χωρίς λογοκρισία για τη ρωσική ιστορία», αναφέρει η Στεπάνοβα. «Για το σύγχρονο ρωσικό μυαλό», λέει η ίδια, «όλη η ταραγμένη ιστορία μας είναι ένα ναρκοπέδιο: κανένα γεγονός ή χρονική περίοδος, ανεξάρτητα από το πόσο μακρινή είναι, δεν παρέχει μια βάση για κοινή συναίνεση. Ολα είναι αμφισβητήσιμα και υπόκεινται σε ατελείωτες διαμάχες». Αυτή όμως η συλλογική αμφιθυμία υπήρξε πηγή πολιτικής αγανάκτησης και καλλιτεχνικής δυνατότητας γι’ αυτήν.