Η «επιστροφή» της αρχαίας μουσικής και ο Σείκιλος

Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται ζωηρό διεθνές ενδιαφέρον γύρω από την αρχαία ελληνική μουσική. Μουσικολόγοι και μουσικοί ανά τον κόσμο προσπαθούν να μεταγράψουν και να αποδώσουν, ο καθένας με το δικό του τρόπο, τους ήχους και τη μελωδία των σωζόμενων αρχαίων αποσπασμάτων, χρησιμοποιώντας σύγχρονα μουσικά όργανα. Ορισμένοι ειδικευμένοι οργανοποιοί κατασκευάζουν και μουσικά όργανα παρόμοια ως προς τη μορφή με τα αρχαία, όχι όμως και ως προς την ποιότητα του ήχου που εκπέμπουν. Οι ηχογραφήσεις του είδους και οι αυτοσχεδιασμοί πληθαίνουν. Ταινίες που σχετίζονται με την αρχαιότητα επενδύονται μουσικά με αρχαίες μελωδίες. Την καθαυτή ωστόσο υπόσταση της αρχαίας μουσικής δεν θα μπορέσουμε δυστυχώς ποτέ να συλλάβουμε. Παραμένει ακόμη άγνωστη και η «πράξη» της μουσικής, ο τρόπος δηλαδή με τον οποίο έπαιζαν οι αρχαίοι μια μελωδία, τα ποικίλματα, οι παραλλαγές και ο εμπλουτισμός της με τις διάφορες συνηχήσεις.

Οι αρχαίοι Ελληνες είχαν εφεύρει διάφορους τρόπους για την καταγραφή μουσικών συνθέσεων, οι οποίες συνόδευαν ποιητικά κείμενα ή ηχούσαν αυτόνομα σε διάφορες περιστάσεις, ευχάριστες ή δυσάρεστες. Η αρχαία σημειογραφία για τη φωνητική μουσική χρησιμοποιούσε γράμματα του ιωνικού αλφαβήτου, ενώ για την ενόργανη συνδυασμό γραμμάτων και άλλων σημείων σε τρεις διαφορετικές θέσεις: όρθια, πλαγιαστά ή «απεστραμμένα», δηλαδή στραμμένα προς τα αριστερά. Κάθε γράμμα-φθογγόσημο δήλωνε αντίστοιχα ένα «πάτημα» στις χορδές της λύρας και της κιθάρας ή στις οπές του αυλού, απέδιδε δηλαδή ήχους αντίστοιχους με τις νότες της σύγχρονης ευρωπαϊκής μουσικής. Η αποκρυπτογράφηση και η μεταγραφή της αρχαίας μουσικής σημειογραφίας συντελέστηκε το 1847 από τους γερμανούς φιλόλογους και μουσικολόγους Bellerman και Fortlage με βάση το σύγγραμμα «Εισαγωγή μουσική» του Αλύπιου, ενός θεωρητικού της μουσικής που έζησε στις αρχές του 4ου αιώνα μετά Χριστόν. Εχουν σωθεί περίπου τριάντα πέντε μουσικά αποσπάσματα και δύο δελφικοί ύμνοι με φθογγόσημα της αρχαίας ελληνικής μουσικής σημειογραφίας. Τα περισσότερα χρονολογούνται από τα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ. ως τον 3ο αιώνα μ.Χ.

ΑΠΟ ΤΟ ΑΪΔΙΝΙ ΣΤΗ ΔΑΝΙΑ. Το δημοφιλέστερο, γνωστό διεθνώς και ολοκληρωμένο αρχαίο μουσικό κείμενο, μελετημένο και μεταγραμμένο με νότες σε ευρωπαϊκό πεντάγραμμο, διαδομένο σε δίσκους και CD και μελοποιημένο, είναι το επιτύμβιο επίγραμμα του Σείκιλου, χαραγμένο σε λίθινο κιονίσκο, ο οποίος είχε βρεθεί το 1883 στο Αϊδίνι, τις αρχαίες Τράλλεις της Μικράς Ασίας, είχε εκτεθεί στη Σμύρνη το 1922 και είχε εξαφανιστεί στη διάρκεια πυρπόλησης της ελληνικής τότε αυτής πόλης, για να εμφανιστεί λίγο αργότερα στον κήπο τουρκικής οικίας χρησιμοποιημένος ως ανθοστήλη. Οι πάντες θεωρούσαν έκτοτε το αρχαίο αυτό μνημείο χαμένο. Οταν, προς μεγάλη έκπληξη όλων, εμφανίστηκε ξαφνικά το 2013, αν δεν κάνω λάθος, στην κατοχή του Εθνικού Μουσείου της Δανίας στην Κοπεγχάγη. Είναι ένας τέλεια διατηρημένος κιονίσκος από μελανό μάρμαρο, σπασμένος στο κάτω μέρος και ελλιπής, σωζόμενο ύψος 40 εκ., που φέρει χαραγμένο περιμετρικά το επιτύμβιο επίγραμμα με μουσικούς φθόγγους της αρχαίας παρασημαντικής, ανάμεσα στους στίχους πάνω από τα φωνήεντα των λέξεων. Πληροφορούμαι ότι το διεκδικούν σήμερα οι αρμόδιες αρχές της Τουρκίας ως προϊόν αρχαιοκαπηλίας. Παραθέτω ολόκληρο το κείμενο του επιγράμματος όπως έγινε γνωστό:

Εικών η λίθος ειμί

τίθησι με Σείκιλος

ένθα, μνήμης αθανάτου

σήμα πολυχρόνιον.

Οσον ζεις φαίνου

μηδέν όλως συ λυπού

προς ολίγον έστι το ζην

το τέλος ο χρόνος απαιτεί.

Σείκιλος Ευτέρ-

[πηι]……………

(λείπουν στίχοι)

Εικόνα είμαι εγώ η πέτρα,

με έστησε ο Σείκιλος

εδώ, αθάνατης μνήμης

πολυχρόνιο σήμα.      

Οσο ζεις να φαίνεσαι (χαίρεσαι)

καθόλου να μη λυπάσαι

για πολύ λίγο είναι η ζωή

ο χρόνος απαιτεί το τέλος

Ο Σείκιλος στην Ευτέρ-

[πη] (του)

Ο ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ. Ο Σείκιλος τοποθέτησε στο αρχαίο νεκροταφείο των Τράλλεων τον κιονίσκο του με το μοναδικό αυτό επιτύμβιο επίγραμμα εις μνήμην της αγαπημένης του νεκρής Ευτέρπης, απευθυνόμενος στους στοχαστικούς διαβάτες παρακινώντας τους όχι απλώς να το διαβάζουν αλλά να το σιγοτραγουδούν, αναλογιζόμενοι ότι η ζωή μας είναι σύντομη, ο θάνατος αναπόφευκτος, ενώ αναπόσπαστα στοιχεία της ευτυχίας είναι η χαρά της ζωής και η αποφυγή της λύπης. Το παραινετικό μουσικό τετράστιχο του Σείκιλου παραπέμπει ευθέως, όπως έχουν παρατηρήσει μελετητές, στις βασικές αρχές της διδασκαλίας του φιλόσοφου Επίκουρου (341-270 π.Χ.), ο οποίος είχε ιδρύσει τη Σχολή του, γνωστή ως Κήπος, σε δενδροφυτεμένη έκταση μεταξύ της αρχαίας συνοικίας του Κεραμεικού και της Ακαδημίας του Πλάτωνα. Διακήρυττε, μεταξύ άλλων, ο διακεκριμένος αυτός φιλόσοφος ότι ο άνθρωπος οφείλει να ζει ευχάριστα (ζην ηδέως), μακριά από ψυχικό πόνο και από τον φόβο των θεών, γιατί με τον θάνατο έρχεται το τέλος όχι μόνο του σώματος αλλά και της ψυχής.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.