Αιθεροβάμονες της διπλανής πόρτας

Κι όμως, υπήρξε μια εποχή που το ανθρωπιστικό έργο θεωρούνταν επιβεβλημένο και πολύτιμο. Το ναυάγιο ενός πλοιαρίου με 500 επιβαίνοντες, όλοι επίδοξοι μετανάστες από την Αφρική, ανοιχτά της Λαμπεντούζα, στις 3 Οκτωβρίου του 2013, ο πνιγμός τουλάχιστον 360 ανθρώπων, είχε συγκλονίσει την Ευρώπη και είχε επιβάλει στην Ιταλία μια διαδικασία ενδοσκόπησης: πώς έπρεπε να απαντήσει στην ανθρωπιστική κρίση που εκτυλισσόταν στις ακτές της; Ο Πάπας Φραγκίσκος είχε αναδείξει το θέμα κάνοντας το πρώτο του ταξίδι εκτός Ρώμης σε έναν προσφυγικό καταυλισμό στη Λαμπεντούζα. Η ιταλική κυβέρνηση, υπό το κεντροαριστερό Δημοκρατικό Κόμμα, είχε θεσπίσει ένα ακριβό πρόγραμμα έρευνας και διάσωσης, το «Mare Nostrum»: υπολογίζεται πως στη σύντομη διάρκειά του έσωσε περισσότερες από 150.000 ζωές.

Το υψηλό του κόστος, ωστόσο, έφερε γκρίνιες και τελικά, το 2014, το «Mare Nostrum» αντικαταστάθηκε από την επιχείρηση «Τρίτων» της Frontex. Αποδείχθηκε όμως λιγότερο αποτελεσματική και την ίδια χρονιά, εμπνευσμένη από τους θανάτους στη Λαμπεντούζα, η Migrants Offshore Aid Station έγινε η πρώτη ΜΚΟ που στέλνει σωστικό πλοίο στην Κεντρική Μεσόγειο. Τα χρόνια που ακολούθησαν, καθώς οι εταίροι της Ιταλίας στην ΕΕ την άφηναν να διαχειριστεί ουσιαστικά αβοήθητη μεγάλες εισροές προσφύγων και μεταναστών, πολλά σωστικά σκάφη ευυπόληπτων ΜΚΟ προσπάθησαν να καλύψουν τα κενά. Ταυτόχρονα, όμως, η ιταλική κοινή γνώμη, παρασυρμένη από τον Ματέο Σαλβίνι και άλλες αντιμεταναστευτικές φωνές της ιταλικής (Ακρο)δεξιάς, άρχισε να στρέφεται κατά των μεταναστών.

Εν μέσω αυτής της αλλαγής κλίματος, οι «Financial Times» δημοσίευσαν τον Νοέμβριο του 2016 εμπιστευτική έκθεση της Frontex, όπου εκφράζονταν ανησυχίες ότι «εγκληματικά δίκτυα μεταφέρουν λαθραία μετανάστες με σκάφος ΜΚΟ» και σωστικά πλοία κατηγορούνταν ότι χρησιμοποιούσαν τα φώτα τους «ως ακτίνα για τους μετανάστες» στα λιβυκά ύδατα. Τα δεξιά μίντια έσπευσαν να εκμεταλλευτούν την έκθεση, το ίδιο και οι ανερχόμενοι πολιτικοί της Ιταλίας. Να «μπει άμεσα τέλος στην υπηρεσία θαλάσσιων ταξί» απαίτησε ο Λουίτζι ντι Μάιο, ο ηγέτης των Πεντάστερων. Η κεντροαριστερή κυβέρνηση σκλήρυνε τη στάση της, άρχισε να μειώνει δραστικά τον αριθμό των νέων αφίξεων. Τον Φεβρουάριο του 2017, στο πλαίσιο μιας ιταλολιβυκής συμφωνίας, η Ευρώπη εκχώρησε στη Λιβύη την ευθύνη για την εποπτεία των επιχειρήσεων διάσωσης στη Μεσόγειο.

Οπως επιβεβαιώνουν βέβαια συνομιλίες που κατέγραψαν σισιλιάνοι εισαγγελείς, η λιβυκή ακτοφυλακή ήταν είτε απρόθυμη είτε ανήμπορη να αναλάβει αυτόν τον ρόλο. Αλλά η ιταλική κοινή γνώμη είχε πάρει τις αποφάσεις της. Και σύντομα, από τον Ιούνιο του 2018 και εξής, ο ηγέτης της ξενόφοβης Λέγκας άρχισε να δίνει το σόου του ως υπουργός Εσωτερικών της Ιταλίας, κλείνοντας τα λιμάνια της χώρας, εξισώνοντας τις ΜΚΟ με τους παράνομους διακινητές, αφήνοντας για εβδομάδες αβοήθητα στη Μεσόγειο σωστικά σκάφη γεμάτα επίδοξους μετανάστες, εκβιάζοντας απροκάλυπτα την ΕΕ.

Το έργο είχε ήδη πολυπαιχτεί όταν, την 1η Αυγούστου του 2019, το σωστικό πλοίο της ισπανικής Open Arms διέσωσε ανοιχτά της Λιβύης 147 μετανάστες, ανάμεσά τους και 28 ασυνόδευτοι ανήλικοι. Οι υπεύθυνοι της ΜΚΟ επικοινώνησαν αμέσως με τις πλησιέστερες ασφαλείς χώρες, την Ιταλία και τη Μάλτα, ζητώντας ένα λιμάνι. Οι Μαλτέζοι αρνήθηκαν. Οι Ιταλοί απάντησαν με ένα κενό e-mail με συνημμένο τον νέο νόμο ασφαλείας που έδινε στον Σαλβίνι την εξουσία να αρνείται σε σωστικά σκάφη την είσοδο στα ιταλικά ύδατα, να κατάσχει πλοία και να επιβάλλει πρόστιμα ύψους ενός εκατομμυρίου ευρώ στους καπετάνιους που τον παράκουαν. Η Open Arms στράφηκε για βοήθεια σε ένα ιταλικό δικαστήριο, αυτό της έδωσε δίκιο και το σωστικό πλοίο εισήλθε στα ιταλικά ύδατα. Ο Σαλβίνι εξέδωσε νέο απαγορευτικό διάταγμα. Το πλοίο έδεσε λίγα μέτρα από το λιμάνι της Λαμπεντούζας, οι συνθήκες στο κατάστρωμά του γίνονταν όλο και πιο άθλιες, υπήρχαν καβγάδες, απόπειρες αυτοκτονίας, άνθρωποι πηδούσαν στο νερό. Με τα πολλά, έξι άλλα ευρωπαϊκά κράτη προσφέρθηκαν να παραλάβουν τους μετανάστες, ο Σαλβίνι όμως επέμενε, είχε πια άλλωστε τραβήξει το χαλί κάτω από τα πόδια της κυβέρνησης Κόντε 1, ονειρευόταν πρόωρες εκλογές και την ιταλική πρωθυπουργία: χρειάστηκε να φτάσει η 20ή Αυγούστου και να διατάξει ιταλός δικαστής κατάσχεση του πλοίου για να αποβιβαστούν στη Λαμπεντούζα οι επιβαίνοντες.

Για αυτή την υπόθεση, για παράβαση καθήκοντος και «απαγωγή» των μεταναστών, καλείται να λογοδοτήσει στις 15 Σεπτεμβρίου σε δικαστήριο του Παλέρμο ο Σαλβίνι, που στηρίζει μεν σήμερα την κυβέρνηση Ντράγκι και διαφημίζει πλέον ένα φιλευρωπαϊκό προφίλ, παραμένει ωστόσο έτοιμος να υψώσει εκ νέου το αντιμεταναστευτικό λάβαρο μόλις πάψουν να μονοπωλούν το ενδιαφέρον των πολιτών η πανδημία και τα παρελκόμενά της. Στο ίδιο εδώλιο, θα μπορούσε να επιχειρηματολογήσει κανείς, θα έπρεπε κανονικά να καθίσει και η ΕΕ για την εγκληματική έλλειψη αλληλεγγύης που έχει επιδείξει στο Μεταναστευτικό, για τις ανίερες συμφωνίες που έχει συνάψει με χώρες όπως η Λιβύη και η Τουρκία, για τα στραβά μάτια που συνεχίζει να κάνει σε παράνομες επαναπροωθήσεις και πλείστες όσες παραβιάσεις των ευρωπαϊκών αξιών, γιατί άνοιξε και πιθανόν να ξανανοίξει τον δρόμο στον Σαλβίνι και τον κάθε Σαλβίνι. Αιθεροβατούμε όμως τώρα, και δεν κάνει.