«Να μπορεί κάποιος να βγει αισιόδοξος από την έκθεση»

Ιστορικοί ερευνητές σε ρόλο επιμελητών έκθεσης που παρουσιάζουν μέσα από τεκμήρια και έργα τέχνης την Ελληνική Επανάσταση. Δεν είναι η πιο συνηθισμένη προσέγγιση. Είναι όμως η ξεχωριστή πρόταση με αφορμή τον επετειακό εορτασμό για τα 200 χρόνια από το 1821 που παρουσιάζεται σε όλους τους χώρους του Μουσείου Μπενάκη της οδού Πειραιώς με τίτλο «1821. Πριν και Μετά». Μια ξεχωριστή στιγμή για την οποία δούλευαν από το 2016 οι ιστορικοί Τάσος Σακελλαρόπουλος και Μαρία Δημητριάδου, ερευνώντας εξαντλητικά τα αρχεία και τις αποθήκες του Μουσείου Μπενάκη για να βρουν από τα χιλιάδες αντικείμενα εκείνα που, κατά την εκτίμησή τους, θα αφηγούνται γιατί η περίοδος γύρω από το 1821 εξακολουθεί έπειτα από 200 χρόνια να προκαλεί συγκίνηση.

Είστε ιστορικοί ερευνητές και γίνατε επιμελητές μιας έκθεσης. Πόσο πρωτότυπο είναι αυτό;

Τάσος Σακελλαρόπουλος: Αυτό συνδυάζει τη δική μας δουλειά με το μουσείο. Αυτό το υλικό δεν θα μπορούσε να βασιστεί μόνο στο αρχειακό τεκμήριο, γιατί αυτό θα ήταν βαρετό.

Μαρία Δημητριάδου: Πρέπει να το εξηγείς στον κόσμο και επειδή είναι παλιά έγγραφα είναι δύσκολο. Μπορεί να εντυπωσιαστεί με τα γράμματα, τα επίτιτλα κοσμήματα, την πολυπλοκότητα, αλλά δεν καταλαβαίνει τη σημασία τους.

Ασχολείστε με την παλαιογραφία και αυτή η εξιχνίαση των εγγράφων μοιάζει με δουλειά ντέτεκτιβ.

Μ.Δ.: Ναι, έχει τέτοια απόχρωση. Αλλά κύριος στόχος ήταν να προβληθούν τα αντικείμενα που με ευαισθησία και ενδιαφέρον για την ελληνική ιστορία είχε συγκεντρώσει ο ίδιος ο Αντώνης Μπενάκης. Η ερευνητική διαδικασία στα αρχεία του Αντώνη Μπενάκη και στις αποθήκες του μουσείου υπήρξε εντυπωσιακή ως προς την εικόνα που άφησε πίσω του ο ιδρυτής του μουσείου, ως άνθρωπος της τέχνης και της ιστορίας των Ελλήνων και των Ελληνίδων.

Τ.Σ.: Το χειρόγραφο εκτίθεται είτε για την απόλυτη σπανιότητά του, καθώς γράφει κάτι απολύτως ανατρεπτικό και αποκαλυπτικό, ή επειδή είναι ωραία η εικόνα του. Αναγκαστικά είναι και εικαστική η επιλογή της παρουσίασής του. Πρέπει να του βάλεις και άλλα πράγματα. Η έκθεση λοιπόν ξεκινά από μια ανάθεση της Ειρήνης Γερουλάνου και μετά μπαίνουν οι τράπεζες σε συνδιοργάνωση και έτσι μεγαλώνει. Δίνεται ως κατεύθυνση να παρουσιαστεί στο σύνολο του κτιρίου της Πειραιώς, συνολικά σε 2.500 τ.μ. Καμία έκθεση δεν έχει γίνει μέχρι σήμερα σε τέτοια έκταση και χρονική διάρκεια, δηλαδή επτά μήνες. Θέλαμε να έχει μεγάλη απήχηση στον κόσμο και σκεφτήκαμε να χρησιμοποιήσουμε το σύνολο του υλικού του μουσείου και των τραπεζών. Στη συνέχεια προστέθηκε και υλικό από ιδιώτες συλλέκτες. Στόχος της έκθεσης ήταν να παρουσιαστεί με ισορροπία το μεσαίο της κομμάτι, που ήταν η ίδια η Επανάσταση. Αλλά και να εκθέσουμε το Πριν, που ήταν η προετοιμασία μέσω της παιδείας, της οικονομίας, της καθημερινότητας. Να εκθέσουμε όμως και το Μετά, που δεν το έχουμε ακούσει και πολύ. Κι επειδή είναι το κομμάτι της Αθήνας, της Αυλής, των οικογενειών των επαναστατών, το Μουσείο Μπενάκη έχει πολύ πλούτο σε αυτό το διάστημα. Ετσι, από δική μας επιλογή, το Μετά είναι διπλάσιο, είναι μια έκθεση όσο τα υπόλοιπα τμήματα. Με κόπο συμπυκνώσαμε όλη την έκθεση σε 1.200 εκθέματα.

Μ.Δ.: Θα μπορούσαμε να βάλουμε πολύ περισσότερα, αλλά υπήρχε και ο κατάλογος στον οποίο θέλαμε να καταγράφονται οι εικόνες όλων των αντικειμένων, το σύνολο της έκθεσης. Τον οποίο δουλέψαμε οι δυο μας μαζί με την Εριφύλη Αράπογλου, η οποία επιμελήθηκε τον σχεδιασμό και την έκδοσή του. Για εμάς μετράει πολύ η ύπαρξή του γιατί, και να κατέβει η έκθεση, μένει αυτός ο τόμος.

Τ.Σ.: Ο Αγγελος Δεληβορριάς το έλεγε πάντα αυτό με επιτακτικό ύφος, «βγάλτε κάτι να μείνει». Επέμενε πολύ σε αυτό γιατί δεν ήθελε να παρουσιαστεί κάτι χωρίς να συνοδεύεται από τον κατάλογό του. Ακολουθήσαμε μάλιστα τη λογική του, σύμφωνα με την οποία πίστευε ότι για να αποκτήσει ένας κατάλογος εκθέσεων υψηλή ποιότητα, ως προς την επιστημονική τεκμηρίωση, είναι απαραίτητη η συνύπαρξη των ακαδημαϊκών γενεών. Ετσι, για τη συγγραφή των κειμένων που αφορούν το ιστορικό πλαίσιο της κάθε περιόδου και την τέχνη αυτών των 100 χρόνων, καθώς και για τη δημιουργία των χαρτών, απευθυνθήκαμε στους συναδέλφους Δημήτρη Δημητρόπουλο, Αννα Αθανασούλη, Βαγγέλη Σαράφη, Μιχάλη Φέστα, Λίνα Λούβη, Χάρι Κανελλοπούλου, Βύρωνα Αντωνιάδη.

Κάτι ήξερε…

Τ.Σ.: Το βιβλίο μιας έκθεσης είναι περίπου ό,τι και το κύπελλο, ένα έπαθλο. Από την αρχή μάς ενδιέφερε το «1821. Πριν και Μετά» να έχει βαθύ περιεχόμενο, να είναι συγκινητική, ευαίσθητη, καθόλου μελό έκθεση. Να κινητοποιεί τον επισκέπτη ώστε μέσω της επίσκεψης να ψάξει στον κατάλογο αυτό που θέλει να δει. Δεν μπήκαμε λοιπόν σε μια υπερβολή στην έννοια των ερμηνειών. Μπήκαμε όμως στη διάθεση να εκτεθεί ό,τι περίπου η επιστήμη έχει αντιμετωπίσει ως θέμα σε αυτά τα 100 χρόνια. Δηλαδή να εικονογραφήσουμε αυτά τα θέματα.

Ποια είναι η μέθοδός σας σε αυτή την εικονογράφηση;

Τ.Σ.: Καταρχήν είναι μέθοδος συγκρότησης.

Μ.Δ.: Για τα 1.200 αντικείμενα χρειάστηκε να δούμε πολύ περισσότερα. Κατεβάσαμε από το πρόγραμμα των συλλογών του μουσείου 8.000 αντικείμενα σε χαρτί Α4 με τις πληροφορίες τους, που να ταιριάζουν στη θεματολογία την οποία στην αρχή της προετοιμασίας υποπτευόμασταν ότι θα είναι. Κάθε φορά έπρεπε να διαλέξουμε τι είναι ιστορικό, το οποίο θέλαμε να φανεί, τι είναι σπάνιο, το οποίο βγάζαμε από τις αποθήκες και δεν είχε φανεί. Τεκμήρια πολυτελή, της καθημερινότητας, της κάθε είδους διοίκησης των Ελλήνων, αστικής και λαϊκής τέχνης, τεκμήρια εμπορίου, τεκμήρια πολέμου. Σε αυτό το υλικό προστέθηκαν και οι πίνακες από τις συλλογές των τριών τραπεζών, Τράπεζας της Ελλάδος, Εθνικής Τράπεζας, Alpha Bank.

Τ.Σ.: Δεν θέλαμε με κανένα τρόπο να γίνει έκθεση εστέτ. Να έχει αισθητική, αλλά κυρίως να έχει περιεχόμενο. Θέλαμε όποιος έρθει αυτό που θα δει να του φανεί απλό, οικείο και γοητευτικό. Για να στηθεί αυτό ήταν πολύ δύσκολο. Ενας από τους πιο αγαπημένους μου δασκάλους, ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος, έλεγε ότι για έναν ιστορικό το πιο δύσκολο είναι να φτιάξει ένα επιστημονικό προϊόν υψηλής εκλαΐκευσης. Είναι σαν να υποδέχεσαι κάποιον στο σπίτι σου. Θέλεις να τον φιλοξενήσεις, να τον περιποιηθείς, αλλά δεν μπορείς να τον τρομάξεις.

Αυτό το σχήμα υποδοχής ταιριάζει ως αλληγορία και για την Ιστορία σε ρόλο οικοδεσπότη.

Τ.Σ.: Αν θεωρήσουμε ότι η Ιστορία είναι οικοδεσπότης, δεν πρέπει να είναι βλοσυρή και θα πρέπει να υποδεχτεί και τους ανθρώπους που ξέρουν δυο τρία πράγματα. Στην ουσία, είναι τρεις οι εκθέσεις. Στήσαμε σε καθεμία από αυτές τις ενότητες έναν χώρο, μια μίνι έκθεση μέσα στην έκθεση, που περίπου οι επισκέπτες μπορούν να τον περιηγηθούν χωρίς να διαβάσουν τις λεζάντες, αλλά να συναντήσουν αυτά που ξέρουν. Στην προεπαναστατική περίοδο αυτόν τον ρόλο τον παίζει μια μεγάλη ενότητα για την καθημερινή ζωή που έχει τουρκικά και αρμενικά στοιχεία, πιάτα, κουτάλια, κοσμήματα, ρούχα, στολές και κεντήματα. Στη δεύτερη έκθεση, στην Επανάσταση, υπάρχει η προσωπογραφία του 1821 με μικρές μονογραφίες των αγωνιστών. Στην τρίτη ενότητα υπάρχει η Αθήνα ως γέφυρα των δύο βασιλέων, Οθωνα και Γεωργίου Α’.

Αυτή η διαδρομή θα ήταν για σας κόπος και απόλαυση.

Μ.Δ.: Σχεδιάστηκε μια έκθεση που παρουσιάζει τα πρώτα 100 χρόνια του νεότερου Ελληνισμού, από το 1770 μέχρι και το 1870. Μια εκατονταετία η οποία, με κορύφωση την Ελληνική Επανάσταση, αναδεικνύει τόσο την προετοιμασία για την απελευθέρωση των Ελλήνων όσο και τις πρώτες δεκαετίες της λειτουργίας και ανάπτυξης του ελληνικού κράτους.

Τ.Σ.: Ωραία στιγμή ήταν ο ορισμός των ενοτήτων. Οι τρεις όροφοι αποτελούνται από τρεις ενότητες που καλύπτουν συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους. Η πρώτη ξεκινάει από τα Ορλωφικά το 1770 και φτάνει μέχρι το 1821, οπότε ξεσπάνε οι πρώτες μάχες στον Μοριά. Η δεύτερη καλύπτει την έκρηξη της Επανάστασης και ολοκληρώνεται με τη διακυβέρνηση του Ιωάννη Καποδίστρια. Η τρίτη ενότητα ξεκινάει με την άφιξη του δεκαεπτάχρονου Οθωνα το 1832, ακολουθεί την έξωσή του, τον ερχομό του Γεωργίου Α’ και τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του, για να φτάσει στο 1880 και την προσάρτηση της Θεσσαλίας στα ελληνικά εδάφη.

Μ.Δ.: Η έκθεση δεν μπορούσε να βγει ούτε πολύ πατριωτική ούτε ακυρωτική, ώστε και εμείς ως ιστορικοί να μην πάμε ούτε από τη μια πλευρά ούτε από την άλλη. Πρέπει να είμαστε κάπου ανάμεσα.

Τ.Σ.: Για να μην αγνοούμε το λαϊκό αίσθημα. Ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος το έλεγε αυτό. Παίρνουμε την παράμετρο των ανθρώπων που έχουν γνώσεις, ευαισθησίες και οι οποίοι θέλουν να μάθουν και άλλα. Υπάρχουν οι έμμεσες συνδέσεις γι’ αυτόν τον σκοπό. Δηλαδή, για παράδειγμα, έχουμε ένα κέντημα κυπριακό και από κάτω το γράμμα ενός μητροπολίτη που συζητά για τη διάθεση της πατάτας στην Κύπρο.

Υπάρχουν «διορθώσεις» στο σύνολο της έκθεσης;

Τ.Σ.: Δεν βάλαμε το «Κρυφό Σχολειό» γιατί δεν το είχαμε. Βάλαμε όμως πολλά βιβλία που αναδεικνύουν την παιδεία της εποχής εκείνης. Εχει μια ενοποιητική λογική αυτή η έκθεση. Να μπορεί κάποιος να βγει αισιόδοξος. Και να συνειδητοποιήσει ότι αυτό το κράτος μέσα στο οποίο ζούμε – κακό, ψυχρό, ανάποδο – γεννήθηκε μέσα από μια επανάσταση. Και αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό. Πάντα προσπαθείς να μην αναστατώσεις τους ανθρώπους.