Ο πρίγκιπας των Βαλκανίων στο Μπάκιγχαμ Πάλλας

Στο κοινοβούλιο της Σκωτίας ο συναρχηγός των Πρασίνων Πάτρικ Χάρβι αρνήθηκε να συμμετάσχει στον εθνικό φόρο τιμής προς τον πρίγκιπα Φίλιππο. Επικαλέστηκε τον «ακραίο πλούτο» του δούκα του Εδιμβούργου και υπενθύμισε την αγάπη του για το κυνήγι. Οι Πράσινοι δεν χαρίστηκαν στον Φίλιππο, παρά τη σημαντική συνεισφορά του στο βρετανικό οικολογικό κίνημα, προτού καν αυτό ουσιαστικά υπάρξει. Το 1957, από την προσωπική του τηλεοπτική εκπομπή στο BBC με θέμα την προστασία του πλανήτη, ο Φίλιππος προειδοποιούσε τους Βρετανούς για το λιώσιμο των πάγων. Υπήρξε επίσης από τους πρωτεργάτες στο στήσιμο και την ανάπτυξη του WWF.

Οι αριστεροί βουλευτές πάντα περίμεναν τον Φίλιππο και τον θεσμό που εκπροσωπούσε στη γωνία. To 2021 o Χάρβι θυμήθηκε τον πλούτο του λίγο πριν από την κηδεία του. To 1947, o Γουίλι Γκάλαχερ, ο τελευταίος κομμουνιστής βουλευτής στο βρετανικό κοινοβούλιο, επικαλέστηκε τα προνόμια του Φίλιππου με αφορμή τον γάμο του με την Ελισάβετ: «Μας λένε ότι απαρνήθηκε το όνομα και την εθνικότητά του ώστε να ξεφύγει από την καχυποψία. Δεν βλέπω λόγο να τον καλωσορίσουμε, όποιο όνομα κι αν διαλέξει. Δεν θέλω να έχω καμία σχέση ούτε με τις τιμητικές εκδηλώσεις ούτε με τη χλιδή του γάμου του».

Από τον Τσόρτσιλ στον Μπόρις

Θα πρέπει, βέβαια, να είσαι πολύ συνειδητοποιημένος αντίπαλος της μοναρχίας ή να μην έχεις μεγαλώσει στη Βρετανία ώστε να παραβλέψεις τη σπουδαιότητά του παλατιού ως συνεκτικού δεσμού για τους Βρετανούς. Οσοι δεν έχουν διαμορφώσει σε ανύποπτο χρόνο το συλλογικό βίωμα του θεσμού, είναι δύσκολο να συλλάβουν την ειδική σχέση που έχουν οι Βρετανοί με το παλάτι. Δεν έχουμε κάτι αντίστοιχο στην Ελλάδα. Ας φανταστούμε να είχαμε σήμερα για πρόεδρο της Δημοκρατίας έναν άνθρωπο τη μορφή του οποίου θα αντικρίζαμε καθημερινά στα χαρτονομίσματά μας. Θα είχε ορκίσει και τον Παπάγο και τον Τσίπρα. Το πρώτο διάγγελμά του στον ελληνικό λαό θα ήταν για την απελευθέρωση της Αθήνας από τους Γερμανούς, και το πιο πρόσφατο για τον κορωνοϊό. Στη Βικιπαίδεια, ο κατάλογος με το όνομά του στην κορυφή θα περιλάμβανε και τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο. Αυτά ισχύουν με την Ελισάβετ. Είχε πρωθυπουργούς και τον Τσόρτσιλ και τον Μπόρις Τζόνσον. Στο πρόσφατο διάγγελμά της για τον κορωνοϊό επιστράτευσε φράσεις από το μήνυμα που είχε απευθύνει στους συμπατριώτες της στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το νήμα της μοναρχίας τη συνδέει με τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο.

Ολα αυτά τα χρόνια, ο Φίλιππος δεν ήταν απλώς στο πλάι της. Πορεύτηκε επίσης ως αυτάρκης φιγούρα στον δημόσιο βίο. Αναζήτησε τον δικό του ρόλο του και προσπάθησε να εκσυγχρονίσει την εικόνα της μοναρχίας: υποτροφίες για ταλαντούχους νέους, τηλεοπτικές εκπομπές στην τηλεόραση, χιούμορ και χαλαρότητα. Οταν αποσύρθηκε από τις δημόσιες υποχρεώσεις του, το καλοκαίρι του 2017, είχε προλάβει να παραστεί σε 22.000 προσωπικές δημόσιες εκδηλώσεις και να δώσει 5.500 ομιλίες.

Ενας παππούς του έθνους

Ομως, ούτε η επικών διαστάσεων συνέχεια του θεσμού, ούτε οι προσπάθειες του Φίλιππου να τον εκσυγχρονίσει θα αρκούσαν για να σωθεί η μοναρχία. Το παλάτι παραμένει δημοφιλές στη Βρετανία γιατί η ιστορική σύνδεση με το παρελθόν συνυπάρχει με το συλλογικό αίσθημα οικειότητας απέναντι στα πρόσωπα. Αυτό επιτρέπει στους Βρετανούς να ταυτίζονται με τον θεσμό, αλλά και να τον στραπατσάρουν, όταν οι προϋποθέσεις συντρέχουν.

Τα πρόσωπα ανατροφοδοτούν αυτή τη σχέση. Λίγες ώρες μετά τον θάνατό του Φίλιππου, ο γιος του, πρίγκιπας Αντριου, τον χαρακτήρισε «παππού του έθνους». Η σύζυγος του άλλου γιου του Φίλιππου, πρίγκιπα Εντουαρντ, προσέδωσε μεταφυσική διάσταση στον θάνατό του. Η κόμισσα του Γουέσεξ είπε ότι καθώς ο Φίλιππος άφηνε την τελευταία του πνοή, η ίδια ένιωσε ότι κάποιος τον πήρε από το χέρι.

Μέσα στο εθνικό πένθος των ημερών παρεμβάλλονται αυτές οι γνώριμες παραδοξολογίες που ενθαρρύνουν την περιπαικτική διάθεση των Βρετανών απέναντι στο παλάτι. Αυτή η λεπτή γραμμή διακωμώδησης του θεσμού δεν έχει λείψει ποτέ. H μοναρχία έχει χάσει εδώ και αιώνες την πολιτική της αιχμή, δεν έχει (ούτε εκφράζει) λόγο στα πράγματα, και έτσι ο στόμφος και το βαρύ πρωτόκολλο μένουν ξεκρέμαστα, απομεινάρια ενός ρόλου που δεν εκπληρώνεται πλέον από τα πρόσωπα.

Εφαγε το… Μάστερ Σεφ

Αυτό ακριβώς συνέβη με την επιχείρηση «Γέφυρα Φορθ» (κωδική ονομασία του παλατιού για τον θάνατο του Φίλιππου). Σύμφωνα με μία από τις οδηγίες της, όλοι οι τηλεοπτικοί παρουσιαστές έπρεπε να φορέσουν μαύρα σε ένδειξη πένθους. Η σύσταση, αλλά και το ότι ακολουθήθηκε χωρίς πολλά πολλά (η παρουσιάστρια του BBC άλλαξε στη διάρκεια του δελτίου), έγινε δεκτή με σκωπτική διάθεση και εκνευρισμό από πολλούς Βρετανούς. Η δημόσια τηλεόραση έλαβε ρεκόρ παραπόνων για τον χρόνο που αφιέρωσε τον θάνατο του Φίλιππου, αλλά και γιατί η τηλεοπτική κάλυψη του γεγονότος «έφαγε» το αγαπημένο στο τηλεοπτικό κοινό Μάστερ Σεφ.

Ο κόσμος λοιπόν βάζει ενστικτωδώς ένα όριο στο πόσο πραγματικός μπορεί να είναι ο αντίκτυπος ενός θεσμού χωρίς πραγματικές εξουσίες στην καθημερινότητά του. Είναι μία αντίφαση την οποία  η Ελισάβετ διαχειρίζεται με εξαιρετικό τρόπο. Είναι μεν πάντα παρούσα για τους συμπατριώτες της, χωρίς όμως να εμπλέκεται στις καθημερινές τριβές της δημόσιας ζωής. Με έναν παράδοξο τρόπο κατάφερε να τραβήξει αυτή τη διαχωριστική γραμμή ακόμη και με τον θάνατο του συζύγου της. Στα μέσα της εβδομάδας, προτού καν γίνει η κηδεία του, ανακοινώθηκε ότι η Ελισάβετ επέστρεψε στα καθήκοντά της για να συναντήσει αξιωματούχους του παλατιού. Εστειλε έτσι το μήνυμα στους συμπατριώτες της ότι το καθήκον είναι πιο επείγον από το προσωπικό της πένθος.

Η Ελισάβετ πάντα κατάφερνε να εκμεταλλεύεται την απόσταση που επιβάλλει το αυστηρό πρωτόκολλο του παλατιού για να κρατήσει την προσωπικότητά της αδιαπέραστη. Γνωρίζουμε ελάχιστα για εκείνη. Μέχρι σήμερα δεν έχει μιλήσει για τον θάνατο του Φίλιππου. Κατά το σύνηθες, της αποδίδονται φράσεις, δεν ακούμε την ίδια να τις λέει. Ο πρίγκιπας Αντριου είπε στους δημοσιογράφους ότι η βασίλισσα περιέγραψε τον θάνατο του Φίλιππου ως «ένα τεράστιο κενό της ζωής της».

Στωικότητα, πρωτόκολλο, αυτοσαρκασμός

Σε αντίθεση με τη σύζυγό του, ο Φίλιππος υπήρξε πάντα πιο ανάλαφρος και επιρρεπής στις γκάφες, ενίοτε με έναν δήθεν παλιομοδίτικο και αγαθών προθέσεων ρατσισμό. Υπάρχει ένας μακρύς κατάλογος με ατυχείς εκφράσεις (στην κορυφή των οποίων υπήρξε η παροιμιώδης προειδοποίησή του σε βρετανό φοιτητή στην Κίνα ότι αν δεν γυρίσει εγκαίρως στη χώρα του, θα αποκτήσει και εκείνος σχιστά μάτια). Δεν είναι τυχαίο ότι οι υποψίες όλων όταν ο εγγονός του πρίγκιπας Χάρι κατηγόρησε το Παλάτι για ρατσιστικά σχόλια εις βάρος του γιου του έπεσαν (αδίκως) πάνω στον Φίλιππο.

Με τη χαλαρότητά του ο δούκας του Εδιμβούργου πάντα άφηνε τους Βρετανούς να δουν περισσότερα για εκείνον από την Ελισάβετ. Από τη μία ακολούθησε το πρωτόκολλο χωρίς αστερίσκους (του χρεώνουν άλλωστε ότι εκείνος επέβαλε στους γιους της πριγκίπισσας Νταϊάνας την τραυματική εμπειρία να βαδίσουν πίσω από το φέρετρό της στην κηδεία της). Την ίδια στιγμή όμως, υπήρξε ο μόνος από τη βασιλική οικογένεια που μιλούσε με αυτοσαρκασμό στα όρια της απαξίωσης για τον ρόλο του. «Είμαι ένας ανυπόληπτος πρίγκιπας από τα Βαλκάνια, χωρίς ιδιαίτερα προσόντα», είχε πει κάποτε. Από αυτή την άποψη εξέφρασε τον θεσμό ακόμη καλύτερα, και σε μεγαλύτερο συγχρονισμό με την κοινή γνώμη: στωικότητα, βαρύ πρωτόκολλο, αλλά και αυτοσαρκασμός. Ενα κλείσιμο του ματιού στους Βρετανούς ότι σεβόμαστε μεν τη μοναρχία, αλλά όλοι αναγνωρίζουμε ότι είναι επίσης λίγο στον αέρα, και ως εκ τούτου υπάρχει ένα όριο στο πόσο σοβαρά πρέπει να την πάρουμε.

Ο Θύμιος Τζάλλας είναι πολιτικός αναλυτής.
Από τις εκδόσεις Επίκεντρο κυκλοφορεί το βιβλίο του με τίτλο «Brexit, Ευρώπη και Ελλάδα»