Η βαρύτητα και η χάρη

Η λέξη «ανατρεπτικός» έχει περάσει από πολλές περιπέτειες, έχει δυσφημιστεί, έχει διαστρεβλωθεί, έχει γελοιοποιηθεί. Ενας αμερικανός ιστορικός έρχεται τώρα να την αποκαταστήσει. Ανατρεπτική, λέει ο Ρόμπερτ Ζαρέτσκι, είναι μια γυναίκα που εγκαταλείπει τις ανέσεις της μεγαλοαστικής της ζωής για να γνωρίσει το σκοτάδι της εργατικής τάξης και να μάθει από πρώτο χέρι ότι «το να μη σκέφτεσαι πλέον είναι ο μοναδικός τρόπος για να μην υποφέρεις». Ανατρεπτική είναι μια γυναίκα που πεθαίνει στην κατεχόμενη χώρα της από φυματίωση επειδή επέμενε να τρώει ό,τι και οι συμπολίτες της.

Σε ποιαν αναφέρεται ο καθηγητής γαλλικής Ιστορίας στο πανεπιστήμιο του Χιούστον; Στην κοπέλα που η οικογένειά της αποκαλούσε Αντιγόνη, οι δάσκαλοί της «κόκκινη παρθένα» και οι συμφοιτήτριές της «κατηγορική προσταγή με φούστα». Στη διανοούμενη για την οποία ο Τ.Σ. Ελιοτ είχε πει ότι «αγαπούσε πιο αληθινά την τάξη και την ιεραρχία από τους περισσότερους εξ εκείνων που αυτοαποκαλούνται Συντηρητικοί και ταυτοχρόνως αγαπούσε πιο αληθινά τους ανθρώπους από τους περισσότερους εξ εκείνων που αυτοαποκαλούνται Σοσιαλιστές». Στη συγγραφέα για την οποία η Χάνα Αρεντ είχε επισημάνει ότι ήταν η μόνη που είχε καταπιαστεί με το ζήτημα της εργασίας «χωρίς προκαταλήψεις και συναισθηματισμούς». Στη φιλόσοφο που ο Αλμπέρ Καμί είχε χαρακτηρίσει «μοναδικό μεγάλο πνεύμα της εποχής μας».

Η Σιμόν Βέιλ υποστήριζε ότι υπάρχουν δύο δυνάμεις που επηρεάζουν κάθε φαινόμενο, όσο αμελητέο κι αν είναι: η βαρύτητα και η χάρη (αυτός ήταν και ο τίτλος ενός βιβλίου της που κυκλοφόρησε τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό της). Η πρώτη προσδίδει βάρος, η δεύτερη έμπνευση. To σύμπαν δεν είναι μόνο βαρύτητα, υπόκειται και σε μια «φυγόθεη» δύναμη, με την οποία το άτομο έλκει τη συλλογικότητα στην οποία έχει βρεθεί. Οπως έλεγε και ο Λάιμπνιτς, η δημιουργία απαιτεί από τον Θεό να αποκηρύξει την παντοδυναμία του. Κι εμείς διαθέτουμε την αγάπη προς τον πλησίον και την προσευχή για να αποστασιοποιούμαστε από το εγώ και να ενισχύουμε τους δεσμούς με το θείο – άρα να υπερβαίνουμε την πεπερασμένη μας φύση.

Σε βαθμό σπάνιο για τη σύγχρονη εποχή ή, στην πραγματικότητα, οποιαδήποτε εποχή, η Βέιλ κατοικούσε στη φιλοσοφία της, γράφει ο Ζαρέτσκι στο βιβλίο του «Η ανατρεπτική Σιμόν Βέιλ» που κυκλοφόρησε πριν από δύο μήνες. Ο αμερικανός ιστορικός ξεχώρισε πέντε ιδέες στη σκέψη της φιλοσόφου που εξακολουθούν να έχουν απήχηση ακόμη και σήμερα: δυστυχία, προσοχή, ρίζες, αντίσταση, το θείο.

Η ιδεολογία ήταν για τη Σιμόν Βέιλ λιγότερο σημαντική από τον πόνο, διαβάζουμε στην παρουσίαση του βιβλίου από τον Μαξ Νόρμαν στο Prospect. Η δουλειά στα εργοστάσια προκαλεί δυστυχία, αυτό που η φιλόσοφος αποκαλούσε «le malheur»: αποστρέφουμε το βλέμμα από έναν εξαντλημένο εργάτη όπως αποφεύγουμε να κοιτάμε τις αιματηρές συνέπειες του πολέμου. Η δύναμη, γράφει η Βέιλ στην Ιλιάδα, «μετατρέπει οποιονδήποτε υπόκειται σε αυτήν σε πράγμα». Ο πόλεμος και η εργασία καταστρέφουν τη σύνθετη ευαισθησία που μας κάνει ανθρώπινους.

Η Βέιλ πίστευε ότι η εκπαίδευση των εργατών ώστε να διαβάζουν τους κλασικούς και να εκφράζονται με σαφήνεια είχε μεγαλύτερη σημασία από την υπόθαλψη της επανάστασης. H εκπαίδευση, έλεγε, προάγει την προσοχή, ένα είδος αρνητικής ικανότητας με την οποία προσεγγίζουμε τον κόσμο σαν να «μεταφράζουμε ένα κείμενο που δεν έχει γραφτεί». Το να είμαστε ανοιχτοί και διαθέσιμοι στους άλλους είναι ο μόνος τρόπος να τους σεβόμαστε και ο μόνος τρόπος να είμαστε πλήρως ανθρώπινοι.

Οι άνθρωποι έχουν επίσης ανάγκη από ρίζες, κάτι που σημαίνει ότι διατηρούν «μερικούς συγκεκριμένους θησαυρούς από το παρελθόν και μερικές συγκεκριμένες προσδοκίες από το μέλλον». Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της σύγχρονης ζωής όμως είναι το déracinement, ένα είδος εσωτερικού ιλίγγου βαθύτερου από την αποξένωση. Η Βέιλ ήξερε για τι μιλούσε: η οικογένειά της αναγκάστηκε να διαφύγει από τη ναζιστική κατοχή κι εκείνη ήθελε να τρυπώσει πίσω από τις εχθρικές γραμμές με μια ταξιαρχία από νοσοκόμες – αλλά ευτυχώς την εμπόδισε ο Ντε Γκωλ και της ανέθεσε να συντάξει εκθέσεις για την πολιτική και πνευματική ανοικοδόμηση της Γαλλίας.

Το όραμά της για τον κόσμο είχε αρχίσει να γίνεται πιο θρησκευτικό ήδη από τη δεκαετία του ’30, όταν απομακρύνθηκε από την εβραϊκή της ανατροφή και ήρθε πιο κοντά στον χριστιανισμό: σε μια επίσκεψή της το 1937 σε μια εκκλησία στην Ασσίζη ένιωσε μια θεία δύναμη να τη σπρώχνει να γονατίσει και να προσευχηθεί. Δεν χρειάζεται να είναι όμως κανείς χριστιανός για να καταλάβει τη σημασία της προσπάθειάς της «να τρυπήσει το πέπλο της συνείδησης και να ενταχθεί στον κόσμο όπως είναι πραγματικά», όπως έλεγε η Αϊρις Μέρντοχ. Και δεν χρειάζεται να είναι κανείς φιλόσοφος για να καταλάβει ότι η Βέιλ ζούσε γι’ αυτά που πίστευε.

Σιμόν Βέιλ (1909-1943)
Μια αφόρητη εντιμότητα

Οταν ήταν δέκα ετών, εξαφανίστηκε από το διαμέρισμά της στο Παρίσι για να σμίξει με τους απεργούς εργάτες που πραγματοποιούσαν πορεία στο Boulevard Saint Michel, τραγουδώντας τη Διεθνή. Στις διακοπές της πριν από την τελευταία της χρονιά στην Ecole Normale Superieure, απ’ όπου αποφοίτησε πρώτη περνώντας τη Σιμόν ντε Μποβουάρ, εργάστηκε σκληρά σε μια τράτα στη Νορμανδία. Το 1934 πήρε άδεια από τη δουλειά της σε ένα λύκειο για να δουλέψει σε εργοστάσια. Στον ισπανικό εμφύλιο ακολούθησε τους άνδρες του Ντουρούτι και στη ναζιστική κατοχή μπήκε στην αντίσταση. «Ευτυχώς είμαι τόσο μύωπας», έλεγε, «που δεν υπάρχει κίνδυνος να σκοτώσω άλλους ανθρώπους, ακόμη κι αν τους σημαδεύω». Η εντιμότητά της μπορεί να ήταν αφόρητη, γράφει στην «El Paίs» ο ισπανός φιλόσοφος Χουάν Αρνάου, αλλά η γλυκύτητά της άνοιγε τον δρόμο στον διάλογο και τη συμπόνια.