Ο Τύπος τα χρόνια {LF}της Ελληνικής Εθνεγερσίας

Τα προεπαναστατικά ελληνικά φύλλα που τυπώνονταν στο Παρίσι και τη Βιέννη, με την έναρξη της Επανάστασης διέκοψαν την κυκλοφορία τους. Εξαίρεση αποτέλεσε ο Ελληνικός Τηλέγραφος της Βιέννης (1812-1836). Οι παιδευτικές ανάγκες του ελληνισμού και η ενημέρωση της κοινής γνώμης για την ελληνική κατάσταση υποχώρησαν μπροστά στην νέα πραγματικότητα του Αγώνα.

Μέσα από τις εφημερίδες της Επανάστασης παρουσιάζονται οι προσπάθειες του αγωνιζόμενου για ελευθερία έθνους και τα εμπόδια που κλήθηκε να αντιμετωπίσει: ο πόλεμος και οι μάχες, οι νίκες, οι ήττες και οι καταστροφές αλλά και οι εσωτερικές διχόνοιες. Ακολουθώντας την παράδοση των προεπαναστατικών φύλλων, πραγματεύονταν ζητήματα θεσμών και παιδείας, που προετοίμαζαν τους Ελληνες για τον μετεπαναστατικό, ελεύθερο, δημοκρατικό βίο.

Η επιτακτική ανάγκη ενημέρωσης έως ότου φτάσει τυπογραφικός εξοπλισμός στον ελλαδικό χώρο, καλύφθηκε από χειρόγραφες εφημερίδες. Διάσπαρτες αναφορές και λιγοστά σωζόμενα φύλλα μαρτυρούν την ύπαρξή τους. Καταγράφονται τρεις, όλες ρουμελιώτικες· ένα μοναδικό φύλλο της Εφημερίδος του Γαλαξειδίου (27 Μαρτίου 1821), τρία της Αιτωλικής (10, 15 Αυγούστου, 10 Σεπτεμβρίου 1821) και ένα του Αχελώου (Φεβρουάριος 1822). Οι δύο πρώτες περιείχαν ειδήσεις που, ηθελημένα, δεν ανταποκρίνονταν στα γεγονότα ή περιλάμβαναν κατασκευασμένες πληροφορίες. Σκοπός τους ήταν να κατανικήσουν τους δισταγμούς και φόβους των αγωνιζόμενων, και να αισθανθούν ότι είχαν την στήριξη της Δύσης. Η τρίτη κυβερνητικού χαρακτήρα, δημοσιοποιούσε αποφάσεις και θεσπίσματα της Γερουσίας της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος.

Η πρώτη έντυπη εφημερίδα σε απελευθερωμένο ελληνικό έδαφος, την Καλαμάτα, ήταν η Σάλπιγξ Ελληνική. Κυκλοφόρησε τρία φύλλα (1, 5 & 20 Αυγούστου 1821) γιατί ο υπεύθυνος της έκδοσης, ο θεσσαλός λόγιος αρχιμανδρίτης Θεόκλητος Φαρμακίδης (1784-1860), ήρθε σε ρήξη με τον Δημήτριο Υψηλάντη (1793-1832), που επιθυμούσε να «προεξετάζει» την ύλη.

Μετά τη διακοπή της Ελληνικής Σάλπιγγας ακολούθησε ένα δημοσιογραφικό κενό. Το 1824 κυκλοφόρησαν τρεις εφημερίδες και έως το τέλος του Αγώνα, έφτασαν τις πέντε.

Την 1η Ιανουαρίου 1824 εκδόθηκε στο Μεσολόγγι η δισεβδομαδιαία εφημερίδα Ελληνικά Χρονικά, με συχνές διακοπές, εξαιτίας των πολιορκιών. Συντάκτης και διευθυντής ήταν ο ελβετός φιλέλληνας Ιωάννης Ιάκωβος Μάγιερ (1798-1826), με συνεργάτη τον λόγιο Δ. Παυλίδη που μετέφραζε από τα γαλλικά τα κείμενα του Μάγιερ και τυπογράφο τον Δημήτριο Μεσθενέα.

Λειτουργούσε ως ημιεπίσημο όργανο της Διοικήσεως της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος που τη χρηματοδοτούσε. Η ειδησεογραφία της επικεντρωνόταν γύρω από πολεμικά γεγονότα, κινήσεις αγωνιστών, αποφάσεις της Διοίκησης, με έμφαση στις επιχειρήσεις της Στερεάς, και αποκορύφωμα την πολιορκία. Η ύλη της περιλάμβανε και άλλα θέματα: ερμηνείες των θεσμών, ζητήματα πολιτικής οργάνωσης, φιλολογικά άρθρα, ποίηση. Το τελευταίο ποίημα του λόρδου Βύρωνα (23 Ιανουαρίου 1824) την ημέρα των 36ων γενεθλίων του, δημοσιεύτηκε σε ελληνική μετάφραση του Σπυρίδωνα Τρικούπη. Η ιδέα του Μάγιερ για ίδρυση Εθνικής Βιβλιοθήκης διατυπώθηκε στα Ελληνικά Χρονικά.

Στις 10 Μαρτίου 1824, εκδόθηκε Ο Φίλος του Νόμου. Τυπωνόταν κάθε Δευτέρα και Παρασκευή στη βραχώδη και ασφαλή Υδρα έως τις 27 Μαρτίου 1827, σε 500 αντίτυπα. Συντάκτης ήταν ο ιταλός φιλέλληνας, σπουδασμένος στη Γαλλία,  Ιωσήφ Κιάππε.

Πρωτοκυκλοφόρησε ως ανεξάρτητη και στην συνέχεια έγινε η επίσημη εφημερίδα της Διοικήσεως. Ιδιότητα που διατήρησε έως την ίδρυση της Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος, τον Οκτώβριο 1825, οπότε συνέχισε ως ανεξάρτητη εφημερίδα. Υπηρέτησε τους υδραίους αδελφούς Κουντουριώτη και με τις δύο ιδιότητές της. Ως διοικητική εφημερίδα δημοσίευε αποφάσεις, ψηφίσματα, πράξεις, εγκυκλίους και Πρακτικά του Βουλευτικού. Αναφερόταν στις εξελίξεις στα πεδία των μαχών, δίνοντας βαρύτητα στο Ναυτικό. Οταν αποδεσμεύτηκε από τον επίσημο χαρακτήρα της, ασχολήθηκε με ζητήματα θεσμών και ασκούσε εντονότερη κριτική στη Διοίκηση.

Πρώτη εφημερίδα της Αθήνας, η Εφημερίς Αθηνών (20 Αυγούστου 1824-15 Απριλίου 1826), έβγαινε κάθε Τετάρτη και Σάββατο. Η πίεση των στρατευμάτων του Κιουταχή, ανάγκασε τον εκδότη της Γεώργιο Ψύλλα (1794-1878) να διακόψει την έκδοσή της. Τον Γ. Ψύλλα, σπουδαγμένο στην Πίζα, την Ιένα και το Γκέτιγγεν, η έκρηξη της Επανάστασης βρήκε στο Βερολίνο, από όπου έσπευσε να συμμετάσχει στον Αγώνα.

Το περιεχόμενό της περιλάμβανε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων: πολεμικά γεγονότα κατά ξηρά και θάλασσα, η εμφύλια διαμάχη, η διπλωματία των ευρωπαϊκών κρατών, άρθρα πολιτικής θεωρίας, γενικής παιδείας και σχόλια για την καθημερινότητα της Αθήνας. Δεν έλειπε η φιλολογική ύλη, ποίηση, σχόλια λογίων, και πρώιμες αναφορές γύρω από την νεοελληνική λογοτεχνία, το έργο των Ρήγα, Χριστόπουλου και Σολωμού.

Τον Οκτώβριο 1825 κυκλοφόρησε στο Ναύπλιο η Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, ημιεπίσημο όργανο της Διοίκησης, με εκδότη τον Θεόκλητο Φαρμακίδη. Αποσκοπούσε να έχει πανελλήνια εμβέλεια. Αλλαξε πολλές έδρες:  από το Ναύπλιο στην Αίγινα, και στον Πόρο, για να επανέλθει στο Ναύπλιο και πάλι στην Αίγινα, για ένα μήνα στο Αργος, στο Ναύπλιο έως ότου το 1834 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Το 1833 έγινε αποκλειστικά κυβερνητική, οπότε μετονομάστηκε σε Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τίτλο που εξακολουθεί να φέρει έως σήμερα.

Δημοσίευε τα Πρακτικά του Βουλευτικού και του Εκτελεστικού, αντλούσε ειδήσεις από έγκυρες ευρωπαϊκές εφημερίδες και περιλάμβανε άρθρα πολιτικά, δοκίμια περί πατριωτισμού, σχόλια για τα ελληνικά πράγματα αλλά και κείμενα φιλολογικά, εκπαιδευτικά, ποίηση, αναφορές στις ελληνικές αρχαιότητες.

Τελευταία εφημερίδα του Αγώνα ήταν η Ανεξάρτητος Εφημερίς της Ελλάδος (29 Ιουλίου 1827-18 Μαρτίου 1829). Εκδότης της ο δυναμικός υπέρμαχος των συνταγματικών θεσμών Παντελής Κ. Παντελής έγραφε και για πολεμικά γεγονότα, κυρίως τα ναυτικά, δηλώνοντας «Υδραίος ναυτικός, υπηρετήσας ως αξιωματικός εις διάφορα πλοία».

Κυκλοφόρησαν και εφημερίδες δίγλωσσες, πολύγλωσσες ή εξολοκλήρου ετερόφωνες, που στόχο είχαν την πληροφόρηση της διεθνούς κοινής γνώμης για τις εξελίξεις, σε πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο. Πρώτη υπήρξε η βραχύβια παρουσία του Ελληνικού Τηλέγραφου/Telegrafo Greco σε τέσσερις γλώσσες (ιταλικά, αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά), στο Μεσολόγγι από τον ιταλό κόμη Πιέτρο Γκάμπα, γραμματέα και σύντροφο του λόρδου Βύρωνα. Ο Κιάππε κυκλοφόρησε τη γαλλόφωνη δισεβδομαδιαία εφημερίδα L’Abeille Grecque (7 Απριλίου 1827-16 Μαρτίου 1829), στην Υδρα και την Αίγινα. Εφημερίδα που διακινήθηκε στην Ευρώπη και την Αμερική. Τέλος, κυκλοφόρησε η εφημερίδα Courrier d’Orient (6 Δεκεμβρίου 1828-21 Οκτωβρίου 1829).

Από τις εφημερίδες του Αγώνα που έβαλαν τα θεμέλια στο φαινόμενο του Τύπου της σύγχρονης Ελλάδας, εκείνη που έχει προκαλέσει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι τα Ελληνικά Χρονικά. Παραμένει το αίτημα να «βιογραφηθούν» με σύγχρονη ματιά και εργαλεία, να συναρμολογηθούν οι υπάρχουσες πληροφορίες για τις σπάνιες και πολύτιμες ιστορικές εφημερίδες.

Η Ελλη Δρούλια είναι προϊσταμένη της βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων