Μια ιστορία μνήμης {LF}για την καταστροφή της Χίου

Η καταστροφή της Χίου το 1822 αποτελεί μια εξαιρετική ιστοριογραφική πρόκληση, ένα αιφνίδιο και βραχύβιο γεγονός στην κλίμακα της Ελληνικής Επανάστασης που προκάλεσε το παγκόσμιο φιλελληνικό ενδιαφέρον και συνδέθηκε με διαφορετικούς θεσμούς. Σε αυτή την ιστορία διασταυρώθηκαν διαδρομές Χιωτών από τον εμπορικό και τον αγροτικό κόσμο με αμερικανούς προτεστάντες και άλλα ενεργά υποκείμενα από το ιστορικό πλαίσιο αναφοράς, που κατείχαν θέσεις – κλειδιά, όπως για παράδειγμα ο Κοραής και οι χιώτες επιχειρηματίες της διασποράς. Το ίδιο το γεγονός, μέσα από τις μαρτυρίες και την ιστοριογραφία του, μπορεί να εμπλουτίσει την ερμηνευτική οπτική, όχι μόνο ως ένα βίαιο εκρηκτικό γεγονός μέσα στην Ελληνική Επανάσταση του 1821, αλλά και ως ιστοριογραφικό ζήτημα διαχείρισης και νοηματοδότησης του παρελθόντος.

Η μνήμη της καταστροφής του 1822 καταγράφτηκε και διαφυλάχτηκε, καταρχήν και καταρχάς από τους ίδιους τους αυτόπτες μάρτυρες της καταστροφής, μέσα από τη διαγενεακή παράδοση. Το σχετικά υψηλό επίπεδο εγγραμματοσύνης των Χιωτών που είχε αναπτυχθεί από την εμπορική μαθητεία στους εμπορικούς οίκους, αλλά και από τη μαθητεία στη σχολή της Χίου, ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, ενίσχυσε και τη μνήμη της τοπικής ιδιαιτερότητας. Αυτή η μνήμη, όπως έχει παρατηρηθεί και σε άλλα παραδείγματα, αποτέλεσε ισχυρό συνδετικό κρίκο της ομάδας των Χιωτών μέσα και έξω από το νησί.

Σε μια μακροσκοπική θεώρηση μπορεί να υποστηριχτεί ότι μέσα στον 19ο αιώνα η χιώτικη ταυτότητα είχε ως κομβικά σημεία αναφοράς και σε συνδυασμό μεταξύ τους: τους Xιώτες της διασποράς, τον λόγιο Αδαμάντιο Κοραή και την καταστροφή του νησιού το 1822. Η τοπική ταυτότητα δημιουργήθηκε και συντηρήθηκε από τις προσωπικές αφηγήσεις των αυτοπτών μαρτύρων της καταστροφής και τη μετέπειτα χρονικά καταγραφή αυτών των μαρτυριών και αναφορών σε ένα αναβαθμισμένο για την εποχή εκπαιδευτικό περιβάλλον (βλ. Γυμνάσιο Χίου). Καλό παράδειγμα είναι το βιβλίο του Αλέξανδρου Μ. Βλαστού «Χιακά ήτοι Ιστορία της Νήσου Χίου – Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της έτει 1822 γενομένης καταστροφής αυτής παρά των Τούρκων». Το έργο ήταν αφιερωμένο στον Αδαμάντιο Κοραή, ξεκινούσε από την αρχαία ιστορία / αρχαιολογία και περνούσε εξελικτικά στη γενουάτικη περίοδο στο νησί. Ο συγγραφέας (γιατρός στο επάγγελμα) έγραψε την εισαγωγή του στη Βολισσό της Χίου το 1839 και αναφέρθηκε στους συναδέλφους και συντοπίτες που τον βοήθησαν στο έργο του, τον Δημήτριο Σκαραμαγκά και τον Αλέξανδρο Πασπάτη. Ο ίδιος δήλωνε ότι είχε πραγματοποιήσει τριετή έρευνα για τη συγγραφή του έργου του και βέβαια αναφερόταν στην καταστροφή του 1822, που αποτελούσε και το όριο τέλους της ιστορίας του: «Της δε καταστροφής την πολυδάκρυτον εποχήν φυλάττω, αν και ήμην οκταετής, ακόμη τόσον ζωηράν εις την μνήμην μου, ως να είναι οι δεκαοκτώ χρόνοι, οίτινες έκτοτε παρήλθον, δεκαοκτώ μόνον ημέραι».

Η συνειδητοποίηση και αξιολόγηση των ιστορικών χαρακτηριστικών της τοπικής ιδιαιτερότητας εντοπίζονται καθαρά και εντονότερα μετά την καταστροφή του 1822 ως επακόλουθο του βίαιου γεγονότος το οποίο ενίσχυσε και την ιδιαίτερη οικονομική ταυτότητα. Εγραφε ο Βλαστός στην ιστορία του: «Η Χίος υπήρχε μετά την Κωνσταντινούπολιν και την Σμύρνην ο ευτυχέστερος και ο πλέον πολιτισμένος τόπος καθ’ όλον το τουρκικό κράτος. Πρώτη δε αρχή ταύτης της ευτυχίας ήτο η εμπορία». Ακόμη και ο καταμερισμός εργασίας που υπονοείται στη διαίρεση σε πέντε τάξεις της χιώτικης κοινωνίας σε «εμπόρους, τεχνίτας, εργαστηριούχους, θαλασσινούς και γεωργούς», υποδηλώνει μια ξεχωριστή, από τον λοιπό αγροτικό και κτηνοτροφικό οθωμανικό κόσμο, οικονομία που πλησίαζε την τυπολογία των μεγάλων πόλεων – λιμανιών της Μεσογείου.

Η Χίος, ως νησί είχε πάντα διακριτά γεωγραφικά σύνορα, αλλά οι οικονομικές μεταναστεύσεις των κατοίκων της δημιούργησαν από νωρίς μια έννοια «χιώτικης οικουμενικότητας» που ξεπερνούσε την εδαφική της επικράτεια. O διεθνής ορίζοντας των χιώτικων επιχειρήσεων είχε απαρχές σε παλιές δομές οικονομικών δικτύων από την πρώιμη νεωτερική εποχή (15ος-17ος αιώνες) στη Μεσόγειο, δομές που διαταράχτηκαν από την Ελληνική Επανάσταση και από την καταστροφή του νησιού το 1822.

Το πιο μακρόβιο εμπορικό δίκτυο της ελληνικής διασποράς, το χιώτικο, μπορεί να μελετηθεί υπό το πρίσμα μιας δια-εθνικής οικονομικής και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Ο «Χιοσμυρναίος» Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833) ήταν μέλος αυτού του δικτύου, καλλιέργησε ηθικά και πολιτισμικά πρότυπα τα οποία απέκτησαν τοπική, εθνική και διεθνή εμβέλεια. Η σχέση του Κοραή με τη χιώτικη εμπορική διασπορά, τόσο η πραγματική που καλλιεργήθηκε συνειδητά και με συγκεκριμένη στοχοθεσία από πλευράς του κατά τη διάρκεια της ζωής του, όσο και η συμβολική που αναπτύχθηκε κυρίως μετά τον θάνατό του, μας επιτρέπει να σκεφτούμε τα εμπορικά δίκτυα ως αγωγούς που διαμόρφωσαν την τοπική αλλά και την εθνική ταυτότητα των χιωτών εμπόρων της δια-εθνικής διασποράς. Μέσα από το σύνθετο δίκτυο πολιτισμικών συναλλαγών οι χιώτες έμποροι της διασποράς, αν και εγκατεσπαρμένοι σε διαφορετικές αγορές, κατορθώνουν να λειτουργήσουν και ως «κοινότητα μνήμης», ως ομάδα δηλαδή που συντηρεί μέσω των επάλληλων γενεών ένα συγκροτημένο σύνολο παραδόσεων και αναμνήσεων πάνω στις οποίες εδράζεται η ίδια η αυτοεικόνα της. Επιπλέον, το γεγονός ότι η μνήμη αυτή βασίζεται για τη διάδοσή της σε κανάλια εμπορικών σχέσεων αναδεικνύει τις πολλαπλές ιδιότητες των εμπορικών δικτύων, όχι απλώς ως οικονομικά συστήματα, αλλά και ως πολιτισμικά.

Η Μαρία Χριστίνα Χατζηιωάννου είναι ιστορικός, διευθύντρια του Τμήματος Νεοελληνικών Ερευνών στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών τουΕθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Το παραπάνω απόσπασμα είναι προδημοσίευση από το βιβλίο της «Στη δίνη της χιακής καταστροφής (1822). Διασταυρούμενες ιστορίες και συλλογική ταυτότητα», που θα εκδοθεί τον Απρίλιο του 2021, στην εκδοτική σειρά «Ιστορική Βιβλιοθήκη 1821» που υλοποιείται στο ΙΙΕ/ ΕΙΕ με την υποστήριξη τουΙδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδηστο πλαίσιο της«Πρωτοβουλίας 1821-2021».