Πώς χρηματοδοτήθηκε {LF}ο Αγώνας των Ελλήνων για την Ανεξαρτησία

«Στην ιστορία έχουν αποδοθεί ως τώρα πολλές θεραπευτικές ιδιότητες, καθώς και άλλοι κοινωνικοί ή θεσμικοί ρόλοι, όπως του δασκάλου (η ιστορία διδάσκει), του δικαστή (η ιστορία αδέκαστος κριτής) και πολλά άλλα» λέει ο ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος, σε μια κουβέντα που ξεκίνησε για τα οικονομικά της Επανάστασης του 1821, αλλά επεκτάθηκε και σε άλλα επιστημονικά «μονοπάτια». «Η ιστορία, ασφαλώς μάς μορφώνει, άτομα και κοινωνίες, αλλά όταν ξεφεύγει από το εργαστήρι του ιστορικού ερευνητή και διαχέεται σε ένα ευρύτερο κοινό, υποτάσσεται στις ανάγκες του κοινωνικού ακτιβισμού της κάθε εποχής και υφίσταται τις συναφείς αναδιαμορφώσεις, ακόμη και στρεβλώσεις» λέει, αναλογιζόμενος το ερώτημα εάν η ιστορία λειτουργεί ως ένα σύγχρονο «Μαντείο των Δελφών».

«Αλλωστε, σε αυτήν την κοινωνική μηχανική εγγράφεται και το πάγιο κοινωνικό και πολιτιστικό αίτημα: Να ξαναγράψουμε την ιστορία μας. Κάτι που συνιστά υπέρτατη επιταγή ανανέωσης και επικαιροποίησης και της επιστημονικής ιστορίας. Αυτό το θεμελιώδες αίτημα αναθεωρητισμού είναι ο ακρογωνιαίος λίθος μιας αυτο-θεραπευόμενης θεραπευτικής ιστορίας. Η επιστήμη της ιστορίας δεν μπορεί να ανανεωθεί από εξω-ιστορικές πρακτικές. Η συγκριτική ιστορία, η προφορική ιστορία, η δημόσια ιστορία, η ιστορία της ιστοριογραφίας, όπως και άλλες καινοφανείς πειθαρχίες (disciplines) κοινωνιολογικής ή ανθρωπολογικής καταγωγής, μπορεί να επιβιώνουν ως αυτοτελή επιστημονικά πεδία, δεν βλέπω όμως πώς θα μπορούσαν να ανανεώσουν την ίδια την “ιστορία”» αναφέρει. «Στις συνθήκες αυτές, ένας προβλεπτικός ρόλος για την ιστορία νομίζω ότι δεν έχει νόημα».

Ποιες είναι οι κατακτήσεις της Επανάστασης του 1821 και ποια μηνύματα στέλνουν για το αύριο;

Ελευθερία, κυρίως. Ελεύθερη διακίνηση ιδεών, αγαθών και ανθρώπων. Κράτος δικαίου για όλους, κοινωνική δικαιοσύνη για τους ασθενέστερους. Αυτά όλα συνιστούν κατακτήσεις του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, οι οποίες όμως απαιτούν στερέωση και διαρκή ανανέωση. Το ελληνικό κράτος απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση, θα έλεγα «διαρκή μεταρρύθμιση», επειδή είναι προϊόν ιστορικού βολονταρισμού, προϊόν ιστορικού άλματος, με άλλα λόγια, είναι προϊόν της Ελληνικής Επανάστασης. Τα στάδια που υπερπηδήθηκαν, εκκρεμεί, ανά πάσα στιγμή, να εισπηδήσουν εκ νέου στον κοινωνικό σχηματισμό και να ακυρώσουν αγώνες και επιτεύγματα δύο αιώνων. Εκκρεμεί οπισθοδρόμηση. Να μην το επιτρέψουμε. Να μην το αποδεχτούν, κυρίως οι γενεές που έχουν σήμερα την ευθύνη της διαχείρισης της χώρας.

Πώς χρηματοδοτήθηκε ο Αγώνας των Ελλήνων για την Ανεξαρτησία; Ηταν ένας αγώνας που κράτησε πολλά χρόνια…

Η χρηματοδότηση του Αγώνα είναι ένα από τα ιστορικά άλματα που υπερπηδήθηκαν κατά τη διαδικασία συγκρότησης του ελληνικού κράτους, στα οποία αναφερθήκαμε στην προηγούμενη παράγραφο. Το ζήτημα είναι τεράστιο και δύσβατο και οι έρευνες ελάχιστες, εκτός ίσως από την περίπτωση των αγγλικών δανείων (1824 κ.εξ.), τα οποία προσφέρονται για μια «μονογραφική» πραγμάτευση και για τα οποία υπάρχουν διαθέσιμα επαρκή ποσοτικά στοιχεία και έχει συγκεντρωθεί μία αξιοπρόσεκτη ερευνητική βιβλιογραφία. Θα ξεκινήσω από μια παραδοχή. Νομίζω ότι η ερώτησή σας παραπέμπει σε μια προφανή διαπίστωση, ότι οι εμπνευστές και οργανωτές της Επανάστασης, δηλαδή οι Φιλικοί ως άτομα και η Φιλική Εταιρεία ως ηγεσία και οργάνωση, δεν εξασφάλισαν τους αναγκαίους πόρους για τη διεξαγωγή του Αγώνα.

Πράγματι, η Φιλική Εταιρεία δεν είχε εξασφαλίσει τους οικονομικούς πόρους διεξαγωγής του Αγώνα. Αναρωτιέμαι, ωστόσο, ποια επανάσταση ξεκίνησε με γεμάτα χρηματοκιβώτια. Η Αμερικανική; Η Γαλλική; Η Ρωσική; Τα μεγέθη και οι συνθήκες δεν επιτρέπουν, βεβαίως, ακριβείς συγκρίσεις, ούτε μεταξύ τους, ούτε, πολύ περισσότερο, με την Ελληνική Επανάσταση. Από την πιο προσιτή πλευρά όμως της τυπολογίας, μας επιτρέπουν να σκεφτούμε ότι «τα οικονομικά» μιας επανάστασης έπονται της καθαυτό επαναστατικής διαδικασίας (ζύμωση, προετοιμασία, πράξη), καλύπτοντας εκ των ενόντων τα ελλείποντα. Φυσικά τα οικονομικά μιας επανάστασης βρίσκονται σε άμεση συνάρτηση με την οικονομική ευρωστία της χώρας και της εμπλεκόμενης κοινωνίας, καθώς και τη διάρκεια της εμπόλεμης κατάστασης, και αυτό γίνεται εύκολα κατανοητό. Θα περιοριστώ στην ελληνική περίπτωση. Πέρα από την πενιχρή οικονομική κατάσταση των ελληνικών πληθυσμών, η μεγάλη διάρκεια του Αγώνα, ο δεκάχρονος, περίπου, επαναστατικός πόλεμος, δημιούργησε ασύμμετρες οικονομικές ανάγκες, που η κάλυψή τους υπονόμευσε τη βιωσιμότητα του, έτσι κι αλλιώς, ισχνού σε πλουτοπαραγωγικές πηγές και εδαφικά περιορισμένου ελληνικού κράτους. Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στις οργανωτικές ευθύνες των πρωτοπόρων Φιλικών.

Νομίζετε ότι οι Φιλικοί θα μπορούσαν να κάνουν κάτι καλύτερο;

Παρότι τα αρχικά ιδρυτικά μέλη και αργότερα οι περισσότερο δραστήριοι Φιλικοί ήσαν μεγαλέμποροι ή γραμματικοί εμπόρων, είναι ζήτημα αν είχαν καθαρή εικόνα του οικονομικού κόστους του εγχειρήματός τους. Αλλά και αν έκαναν κάποιες συναφείς σκέψεις ή υπολογισμούς για την αρχική φάση της εξέγερσης, υποθέτω ότι θα τους ήταν αδύνατον να φανταστούν τη δεκαετή διάρκεια του Αγώνα. Αλλωστε, μια τέτοια ενασχόληση θα ήταν απαγορευτική κάθε αισιόδοξης ενέργειας και τελικά παραλυτική της «επαναστατικής αισιοδοξίας», όπως λένε αυτοί που ξέρουν από επαναστάσεις. Πάντως, ως την έναρξη του Αγώνα τα έβγαλαν πέρα.

Αρχικά, οι Φιλικοί είχαν να αντιμετωπίσουν δύο κατηγορίες δαπανών. Η πρώτη, τα έξοδα του «μηχανισμού», όπως δαπάνες διαβίωσης των μελών που είχαν εγκαταλείψει τις εργασίες τους και ασχολούνταν αποκλειστικά με το έργο της οργάνωσης, και η δεύτερη και σημαντικότερη, τα έξοδα των μετακινούμενων κατηχητών (: Αποστόλων), που κάλυψαν απέραντες γεωγραφικές περιοχές της ελληνικής διασποράς, από την Αγία Πετρούπολη ως τη Λευκωσία και την Αλεξάνδρεια. Με την ωρίμαση του κινήματος, προέκυψε φυσιολογικά και μια νέα κατηγορία δαπανών, τα έξοδα προετοιμασίας και της καθαυτό εξέγερσης, ασυγκρίτως σημαντικότερα των δύο προηγουμένων κατηγοριών. Αυτά τα διαχειρίστηκαν ορισμένα μόνον μέλη της Υπερτάτης Αρχής, όπως ο Εμμανουήλ Ξάνθος, ο Χριστόφορος Περραιβός, ο αρχιμανδρίτης Γρηγόριος Δικαίος (Παπαφλέσσας) και βέβαια, ο άδολος και άμεμπτος κεντρικός ταμίας της Φιλικής Εταιρείας, Παναγιώτης Σέκερης.

Αυτά ως την έναρξη του Αγώνα. Η επόμενη φάση, ο δεκαετής «επαναστατικός πόλεμος», όπως τον αποκαλείτε, πώς χρηματοδοτήθηκε;

Η απάντηση είναι απλή και εύκολη. Εκ των ενόντων. Και αυτό, χωρίς ιδιαίτερους δισταγμούς ή αμφισβητήσεις. Κάτι σαν πεπρωμένο, μια στέρεη συμπεριφορά του είδους: δεν γυρνάμε πίσω, ίσως ένα δόγμα καρτερικότητας και αντοχής. Μόνο που η εφαρμογή του δόγματος στην πράξη ήταν απελπιστικά δύσκολη. Οι δαπάνες του επαναστατικού πολέμου προφανώς και ήσαν μεγάλες, γίνονταν όμως ακόμη μεγαλύτερες, γιατί ένα μέρος αυτού του πολέμου διεξαγόταν στη θάλασσα, πράγμα που απαιτούσε έξοδα άμεσα και υπέρογκα. Ακόμη κι αν η ιδιοκτησία του πλοίου δεν απαιτούσε την άμεση καταβολή κάποιας αποζημίωσης, οι μισθοί και η τροφοδοσία των πληρωμάτων, τα έξοδα συντήρησης του πλοίου (εξαρτισμός κ.λπ.) και ο εξοπλισμός (όπλα, κανόνια, πολεμοφόδια κ.λπ.) συνιστούσαν ένα «κοστολόγιο», θα λέγαμε σήμερα, που ήταν δυσβάστακτο για τα πενιχρά έσοδα της Προσωρινής Διοίκησης και των άλλων υβριδικών μορφών που έπαιρνε το εκκολαπτόμενο ελληνικό κράτος. Αλλά και τα στρατεύματα της στεριάς, εκείνα τα άτακτα σώματα αυθόρμητων ή λιγότερο αυθόρμητων πολεμιστών, απαιτούσαν δαπάνες διατροφής, εξοπλισμού και κάποιου είδους αμοιβή, που η κάλυψή τους ήταν ένα διαρκές κατόρθωμα. Σε μερικές μάλιστα περιπτώσεις, όπως κάποιες εκστρατείες μεγάλες αποστάσεων, χρονίζουσες πολιορκίες κ.ά., η Διοίκηση δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις των περιστάσεων. Το δράμα του Μεσολογγίου είναι το καλύτερο (εννοώ το χειρότερο) παράδειγμα. Ωστόσο και αυτές οι δαπάνες καλύφθηκαν ως έναν βαθμό από τοπικούς πόρους, δηλαδή από πατριωτικές εισφορές και από μετακύλιση απαιτήσεων (μια μορφή εσωτερικού δανεισμού), που αν προσθέσουμε το «πλιάτσικο» των ενόπλων στη στεριά και το παράνομο «κούρσος» στη θάλασσα, ξαναγυρίζουμε στην αφετηρία των σκέψεων αυτών για την «εκ των ενόντων» χρηματοδότηση του Αγώνα. Υπάρχουν πάντως και μερικά φανερά και σταθερά εισοδήματα του κράτους, που στάθηκαν μια μικρή ανακούφιση για τους διαχειριστές των κοινών της επαναστατικής περιόδου. Αυτοί οι σταθεροί οικονομικοί πόροι της Διοίκησης ήταν η πατροπαράδοτη δεκάτη επί της αγροτικής παραγωγής και κάποιες ακόμα λιγότερο επαχθείς φορολογικές υποχρεώσεις της περιόδου της Τουρκοκρατίας, που επιβίωσαν, και τα τουρκικά κτήματα, αστικά και αγροτικά, που δημεύθηκαν επαναστατικώ δικαίω και χαρακτηρίστηκαν εθνικά. Στην τελευταία κατηγορία των εισφορών καταγράφονται οι εισφορές των φιλελλήνων, περιορισμένου πάντως ύψους, και ακόμη τα εθνικά δάνεια, των οποίων βέβαια η πολιτική και διπλωματική σημασία είναι ασύμμετρα μεγαλύτερη από την οικονομική. Τέλος, υπήρξαν και μερικές άλλες έκτακτες πηγές χρηματοδότησης του Αγώνα, όπως η συλλογή μη χρησιμοποιουμένων αργυρών σκευών των ενοριακών ναών και των μονών των επαναστατημένων περιοχών, ενόψει έκδοσης ενός ελληνικού αργυρού νομίσματος. Αναφέρεται ότι συγκεντρώθηκε μια ποσότητα 800 οκάδων αργύρου που, αν θυμάμαι καλά, η Διοίκηση δεν μπόρεσε να τον μετατρέψει σε νόμισμα.

Μιλήσαμε προηγουμένως για τα εθνικά δάνεια που εξασφάλισε η επαναστατημένη Ελλάδα στο Λονδίνο. Τί σημαίνει για σας ένα ανεξάρτητο κράτος να ξεκινά την ύπαρξή του με δανεισμό;

Ασφαλώς δεν ήταν ό,τι το καλύτερο, ήταν όμως αναγκαίο. Το γεγονός αυτό, του εξωτερικού δανεισμού, είναι εγγεγραμμένο στον τρόπο γένεσης του ελληνικού κράτους. Εννοώ τη δημιουργία ενός κράτους, μέσα από μια εθνική επανάσταση. Πρέπει να το πούμε απερίφραστα. Η Ελληνική Επανάσταση οικονομικά ήταν ελλειμματική. Είναι φυσικό οικονομικά ελλειμματικό να είναι και το κράτος που προέκυψε εξ αυτής. Και μόνον οι δυσθεώρητες οικονομικές απαιτήσεις χιλιάδων αγωνιστών, που μισόν αιώνα μετά την Επανάσταση διεκδικούσαν «τα έξοδά» τους και την «ανταμοιβή των εκδουλεύσεων και των θυσιών» τους, ήταν μια ανυπόφορη επιβάρυνση για μια οικονομία κατά βάσιν αγροτική και μάλιστα χαμηλών αποδόσεων.

Το ίδιο συμβαίνει, ασφαλώς, και με τον εξωτερικό δανεισμό. Πρόκειται για υψηλού κόστους δανεισμό που από κάποια άποψη συνιστά το τίμημα εξασφάλισης της αγγλικής εύνοιας στον αγγλο-γαλλο-ρωσικό διπλωματικό μαραθώνιο που οδήγησε στην ελληνική ανεξαρτησία. Επιτόκια, τοκοχρεολύσια, καθυστερήσεις καταβολών, συμβιβασμοί και αναδιαρθρώσεις, ήταν το εφιαλτικό τοπίο, μέσα στο οποίο ζούσαν επί δεκαετίες οι έλληνες διαχειριστές του φακέλου των δανείων – οικονομικοί υπάλληλοι και πολιτικοί αρμόδιοι. Δεν είναι λοιπόν ακατανόητα αυτά τα δύο ελλείμματα – εσωτερικό και εξωτερικό. Αντίθετα, αυτό που είναι δυσνόητο και απαιτεί βαθύτερη διερεύνηση είναι η αδυναμία του κράτους να καλύψει τα εν λόγω ελλείμματα, τα οποία με κάποιον τρόπο, μετακυλίονται ως τις μέρες μας.

Εχετε μια εξήγηση αυτού του φαινομένου;

Δεν είναι εύκολη η απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Ο καθένας έχει τις ιδέες του, βέβαια, αλλά η επεξεργασία αυτών των ζητημάτων χωλαίνει. Θα ταξινομούσα τις αιτίες της ελληνικής οικονομικής καθυστέρησης σε δύο μεγάλες ομάδες, με τον κίνδυνο μιας ακραίας σχηματοποίησης, ο οποίος παραμονεύει, άλλωστε, σε κάθε ταξινομική απόπειρα.

Και πώς ξεπερνιέται αυτός ο κίνδυνος;

Νομίζω με την αναλυτική έρευνα, που απαιτείται να διεξαχθεί, ή καλύτερα να διεξάγεται εξακολουθητικά, από πολλούς ερευνητές και με ποικίλα μεθοδολογικά εργαλεία. Συνεχίζω. Η πρώτη μεγάλη κατηγορία αιτίων της ευθραυστότητας (βλέπετε, δεν χρησιμοποιώ τον όρο «καθυστέρηση») της ελληνικής οικονομίας, είναι βέβαια οικονομικής τάξεως, ενώ στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν αίτια πολιτικά και διπλωματικά, αυτό που οι άνθρωποι της εποχής αποκαλούσαν «το εθνικό ζήτημα». Ακροθιγώς αναφέρω από την πρώτη κατηγορία τη χαμηλή συσσώρευση του κεφαλαίου, χαμηλή παραγωγικότητα λόγω, κυρίως, της κυρίαρχης παραδοσιακής αγροτικής παραγωγής, ανεπιτήδεια θέση στον διεθνή καταμερισμό εργασίας και ανάμεσα σε πολλά άλλα ακόμη, το μικρό μέγεθος της αγοράς (το μικρό μέγεθος της πρώτης ελληνικής επικράτειας), ολοκληρώνουν την εικόνα της ελληνικής οικονομίας, στις αφετηριακές της φάσεις. Πάνω σε αυτό το πενιχρό οικονομικό υπόβαθρο, έρχονται να προστεθούν τα πολιτικο-διπλωματικά αίτια, εννοώ το «εθνικό ζήτημα», το οποίο αποτελούσε ως τους Βαλκανικούς Πολέμους και τη Μικρασιατική Καταστροφή, για τη μικρή και οικονομικά καχεκτική Ελλάδα, ιδρυτική δέσμευση και ανυποχώρητη υποχρέωση. Μπορεί οι συνθήκες πατριωτικής έντασης να έδιναν στη χώρα έναν αέρα και έναν προορισμό που δεν είναι άσχετος με τις εκσυγχρονιστικές διαδρομές του κρατιδίου, ήταν όμως δαπανηρές και ακύρωναν κάθε προσπάθεια εξισορρόπησης των οικονομικών με τις κοινωνικές και εθνικές ανάγκες. Ο αλυτρωτισμός, το πραγματικό και ουσιαστικό περιεχόμενο του «εθνικού ζητήματος» και της κακοχωνεμένης από την ιστοριογραφία μας «Μεγάλης Ιδέας», που έδωσε στην αρχική Ελλάδα τον ρόλο του Πεδεμόντιου της ιταλικής ενοποίησης, μετέτρεψε τον δεκαετή πόλεμο της Ελληνικής Επανάστασης σε εκατονταετή, με ενδιάμεσες επιτυχίες και ανάλογα πισωγυρίσματα, ως τη βίαιη προσαρμογή του 1922, αυτή την υπέρτατη στιγμή των καταστροφικών λύσεων. Ολο αυτό ήταν επώδυνο και δαπανηρό.