Η τέχνη στον αέρα

Μπορεί να υπάρχει τέχνη χωρίς αντικείμενο; Μία πρόσφατη είδηση έφερε ταραχή στο περιβάλλον της σύγχρονης τέχνης. Ενας καλλιτέχνης που ονομάζεται Beeple πούλησε σε δημοπρασία του οίκου Christie’s ένα έργο του αποτελούμενο από χιλιάδες ψηφιακές φωτογραφίες , το «Everydays: the first 5000 days», στην αδιανόητη τιμή των 69,3 εκατομμυρίων δολαρίων. Η ταραχή προήλθε από το γεγονός ότι το ψηφιακό έργο του Beeple (ονομάζεται Μάικ Βίνκελμαν και είναι επαγγελματίας γραφίστας) έπιασε την τρίτη υψηλότερη τιμή δημοπρασίας που επιτεύχθηκε για έναν ζωντανό καλλιτέχνη, μετά τον Τζεφ Κουνς και τον Ντέιβιντ Χόκνεϊ. Η ταραχή διαρκεί και προκαλεί κύματα δημοσιευμάτων για έναν ακόμη λόγο: ο Christie’s δέχτηκε να εισπράξει την αξία του έργου «5.000 Days» σε κρυπτονομίσματα της μορφής Ether (σ.σ.: τη στιγμή που γράφεται το κείμενο η νομισματική ισοτιμία είναι: 1 Ether=1.794 δολάρια). Η αναστάτωση συμβαίνει επειδή μία σειρά ανάλογων ψηφιακών έργων, τα οποία δεν έχουν υλικότητα, αλλά μία ψηφιακή υπογραφή – τη λεγόμενη Non-Fungible Token (NFT) – τα καθιστά μοναδικά αντικείμενα. Aυτά τα ψηφιακά συλλεκτικά αντικείμενα χρησιμοποιούν τεχνολογία blockchain για να δώσουν στους αγοραστές την κυριότητα του μοναδικού αντικειμένου και πωλούνται σε υψηλές τιμές. Τα έργα αυτά μπορεί να είναι ένα μιμίδιο/meme γάτας, όπως το «Nyan Cat» που πωλήθηκε για 590.000 δολάρια, ή το πρώτο τιτίβισμα/tweet που ανήρτησε ο ιδρυτής του Twitter Τζακ Ντόρσεϊ . Ακόμη και το τραγούδι με τίτλο «NFT» που ανέβασε πρόσφατα στο Twitter ο Ελον Μασκ, ο δισεκατομμυριούχος επιχειρηματίας και ιδιοκτήτης των ηλεκτρικών αυτοκινήτων Tesla ανακοινώνοντας ότι το πουλά ως NFT.

Σίγουρα απέχουμε πολλές δεκαετίες από την εποχή που η θεωρητικός τέχνης Ρόζαλιν Κράους εντόπισε ότι η σύγχρονη τέχνη εμφανιζόταν ως «διευρυμένο πεδίο» στη γλυπτική του τοπίου (land art) της δεκαετίας του ’60 . Παράλληλα εκείνη την εποχή αναδύονταν οι περφόρμανς και τα happenings του Τζον Κέιτζ, του Αλαν Κάπροου όπου η τέχνη γίνεται δράση και συμβάν, με τη συμμετοχή του κοινού. Με αυτόν τον τρόπο επήλθε τότε η κατάργηση του ορίου μεταξύ του κοινού και της θεατρικής παράστασης. Κι επειδή δεν υπήρχε αντικείμενο από αυτήν την καλλιτεχνική πρακτική όπως υπάρχει σε ένα έργο ζωγραφικής, οι καλλιτέχνες κατέφυγαν στην καταγραφή της περφόρμανς τους δημιουργώντας βίντεο ή σειρά φωτογραφιών για να διατηρηθεί το συμβάν του έργου τους.

Σήμερα, η διαδικασία απόκτησης μιας ψηφιακής υπογραφής που ενσωματώνεται σε ένα ψηφιακό αρχείο εικόνας και ήχου, η κατοχύρωσή του σε ιστότοπους που χρησιμοποιούν κανόνες λειτουργίας των κρυπτονομισμάτων, το καθιστά μοναδικό αντικείμενο και ο δημιουργός του ως αυτόνομος καλλιτέχνης ορίζει την οικονομική του αξία. Στη συνέχεια όποιος διαθέτει το ηλεκτρονικό πορτοφόλι γεμάτο κρυπτονομίσματα και τις τεχνολογικές δεξιότητες για να διαχειριστεί την αλυσίδα της διαδικασίας μπορεί να το αγοράσει στην τιμή που όρισε ο καλλιτέχνης. Οπως ο κάτοχος του έργου του Beeple. Ο αγοραστής του «Everydays: the Firt 5.000 Days» είναι ο Metakovan, ιδρυτής και χρηματοδότης της πλατφόρμας Metapurse, του μεγαλύτερου ταμείου NFT (μοναδικών ψηφιακών περιουσιακών στοιχείων) στον κόσμο.

Είναι τέχνη λοιπόν τα έργα με μοναδική ψηφιακή υπογραφή; Ποια η σημασία των συναλλαγών σε κρυπτονομίσματα για το χρηματιστήριο της τέχνης; Υπάρχει κάποιο νόημα σε αυτά τα ψηφιακά αρχεία πέρα από την ακραία προκλητικότητα των τιμών τους;

Σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε αυτήν την επίδειξη ισχύος που επιβάλλουν οι ισχυροί οικονομικά παίκτες της τεχνολογίας μέσα στο περιβάλλον της σύγχρονης τέχνης επιχειρούμε τη διερεύνηση του φαινομένου με τη συμβολή των ειδικών.

Δάκης Ιωάννου, συλλέκτης σύγχρονης τέχνης

«Νέος τρόπος να βγάζουν λεφτά»

Αυτή τη στιγμή δεν μπορώ να κρίνω έργα όπως του Beeple ότι είναι τέχνη. Δεν με ενδιαφέρει καθόλου γιατί έχει να κάνει με συναλλαγή και με νέους τρόπους για να βγάλεις λεφτά. Στην περίπτωση των NFT δεν βλέπω πουθενά να γίνεται συζήτηση από το περιβάλλον της τέχνης για την ποιότητα του περιεχομένου τέτοιων έργων. Η συζήτηση που μέχρι σήμερα γινόταν στην τέχνη αφορούσε το γεγονός ότι τα έργα που άξιζαν και ήταν προορισμένα να μπουν στα μουσεία έχουν εξαφανιστεί, επειδή στην αγορά τέχνης εμφανίστηκαν οι μάνατζερ των hedge funds. Οι κάτοχοι αυτών των επενδυτικών κεφαλαίων που μπορούν να ενσωματώνουν μια ευρύτερη γκάμα επενδύσεων και χρηματοοικονομικών προϊόντων απλά ενδιαφέρονται να αγοράζουν τέχνη σε υψηλά ποσά. Όμως αυτό είναι καταστροφικό για τους καλλιτέχνες. Τα μουσεία που αυτή τη στιγμή διοικούνται από αυτά τα hedge funds δεν τολμούν να αγοράσουν κάτι τολμηρό, πρωτοποριακό. Αγοράζουν «έργα – τρόπαια», έναν τρομερό Μπασκιά, Γουόρχολ ή Ρίχτερ, και μόνο αυτά. Δεν υπάρχει πια διάλογος και διαδικασία για να αποκτήσεις και να εμπλουτίσεις μία συλλογή. Δεν υπάρχει πλέον η έννοια του πραγματικού συλλέκτη με τα κριτήρια που ξέραμε έως σήμερα. Ωστόσο αν οι νέοι καλλιτέχνες που ασχολούνται με αυτή τη μορφή μπορούν να εκμεταλλευτούν τη συγκυρία και να βρουν τον τρόπο να πλουτίσουν, δεν είμαι αντίθετος στο να μην προσπαθήσουν. Προσωπικά δεν μπορώ να μπω στη διαδικασία να φανταστώ ότι η τέχνη βαίνει να είναι αυτό το κάτι άλλο, επομένως το απορρίπτω.

Αρσέν Καλφαγιάν, Kalfayan Galleries

«Τι μένει από το έργο;»

Καταλαβαίνω ότι είναι σούπερ σύγχρονο το φαινόμενο Beeple, αλλά δεν μπορώ να εννοήσω τι μένει από το έργο. Νιώθω ότι είμαι τεχνολογικά αναλφάβητος, όμως σίγουρα είναι τρόπος ζωής των νέων συλλεκτών να αγοράζουν έργα τέχνης μέσα από το iPhone τους. Το είδαμε να συμβαίνει και με τα online viewing rooms που οργάνωσε το Art Basel στη διάρκεια της πανδημίας και πραγματοποιήθηκαν πωλήσεις. Επομένως δεν απορρίπτω τίποτα, αν και είμαι επιφυλακτικός. Ομως βλέπω ότι η γενιά που έρχεται θα χρησιμοποιήσει περισσότερο τα NFT. Αλλωστε με αυτόν τον τρόπο έχουν εξελιχθεί οικονομικά και οι ίδιοι, ως νεοφυείς επιχειρηματίες που τολμούν και επενδύουν στην εναλλακτική οικονομία των κρυπτονομισμάτων. Το βλέπω ως το νέο Ελντοράντο της τέχνης που στην αρχή δημιουργεί πυρετώδη ενθουσιασμό και μετά πέφτει και καθαρίζει η αγορά. Αλλωστε όλοι στο τέλος θέλουν πάντα κάτι ζωγραφικό να βλέπουν στον τοίχο τους.

Θανάσης Μουτσόπουλος, ιστορικός τέχνης

«Χωρίς κριτήρια αξίας»

Σίγουρα παράγονται γραφιστικά ωραίες εικόνες, όμως δεν βλέπουμε αυτά τα έργα να έχουν κάποιες εννοιολογικές πολιτικές προσεγγίσεις , επομένως δεν λειτουργούν τα κριτήρια με τα οποία ορίζουμε την αξία τους . Η ψηφιακή τέχνη παρ’ όλ’ αυτά υπάρχει το λιγότερο εδώ και 35 χρόνια επομένως τα NFT έργα θα συνεχίσουν να υπάρχουν και να σηματοδοτούν το χάσμα των γενεών. Οι προ-millenials δεν θα καταλάβουν ποτέ την άυλη διάστασή τους, ενώ ανάμεσα στους millennials θα υπάρξουν κάποιοι πλούσιοι που θα τα αγοράζουν. Ετσι όπως στο παρελθόν οι συλλέκτες πλήρωσαν εκατομμύρια για τον ουρητήρα του Μαρσέλ Ντυσάν ή για έναν πίνακα του Πικάσο.

Εύα Παπαμαργαρίτη, καλλιτέχνις

«Στοιχεία τζόγου»

Πριν από έναν μήνα ξεκίνησα να κάνω έργα με NFT υπογραφή όταν δέχτηκα πρόσκληση από την πλατφόρμα Foundation.app μαζί με 15 καλλιτέχνες για να εγκαινιάσουμε τη λειτουργία της πλατφόρμας, όπου ανεβαίνουν και δημοπρατούνται τα έργα μας. Οποιος πουλά ένα έργο, σε Ether, έχει δικαίωμα να καλέσει άλλους δύο καλλιτέχνες. Υπάρχουν αυτή τη στιγμή περίπου 2.000 καλλιτέχνες οι οποίοι ανεβάζουν συνέχεια έργα, χωρίς όμως να υπάρχει σκέψη σε αυτό που κάνουν. Μοιάζει να τους έχει πιάσει η βιασύνη με την οποία παίζεις ένα video game και θέλεις να περάσεις γρήγορα σε άλλη πίστα. Ωστόσο η διαδικασία της ενσωμάτωσης του NFT σε ένα έργο σου για να καταχωριστεί ως μοναδικό αντικείμενο μέσα στο blockchain είναι πολύ ενεργοβόρα και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα του ισοδυναμεί περίπου με 211 κιλά εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Μπορεί λοιπόν να είναι απελευθερωτικό για τον καλλιτέχνη αφού η διαδικασία του blockchain είναι διαφανής κι έτσι παίρνει τα ποσοστά από την αξία του έργου του όταν πωλείται, όμως μοιάζει με έναν αγώνα δρόμου που δεν με αφορά ως καλλιτέχνη. Η πρακτική της cryptoart (τέχνη σε περιβάλλον κρυπτονομισμάτων) έφερε στην επιφάνεια όλα τα ευάλωτα σημεία της τέχνης. Κατά τη γνώμη μου οι πλούσιοι τύποι βρίσκουν μέσα από αυτές τις πλατφόρμες πιο εύκολα μέσα να κάνουν τα παιχνίδια τους με την τέχνη όπως τα συνήθιζαν με τις γκαλερί και τις δημοπρασίες. Κι επειδή όλο αυτό έχει στοιχεία τζόγου, κάνω μερικά βήματα προσεκτικά, δημιουργώντας έργα που για μένα έχουν κάποιο νόημα και παραμένω παρατηρητής αυτής της εμπορευματοποιημένης κατάστασης.

Πώς λειτουργεί το NFT

Γιάννης Σμαραγδάκης, καθηγητής Πληροφορικής στο ΕΚΠΑ

Το Non-Fungible Token (NFT) είναι το μη-ανταλλάξιμο νόμισμα. Δηλαδή κάτι το οποίο μπορεί να το μεταχειριστεί κάποιος σαν νόμισμα (να το καταθέσει, να το δανείσει, να συναλλαχθεί με αυτό, να το βάλει ενέχυρο για δάνειο, κ.τ.λ.) αλλά είναι ένα και μοναδικό: δεν μπερδεύεται με άλλο νόμισμα του ίδιου είδους, δημιουργού, κ.τ.λ. Ενώ τα συνηθισμένα μας χαρτονομίσματα π.χ. είναι fungible/ανταλλάξιμα: το κάθε δεκάευρο είναι ισοδύναμο με άλλο δεκάευρο. Οταν η τράπεζα κρατάει λογαριασμό ότι έχω στην κατοχή μου 2.000 ευρώ, δεν κρατάει ποια ακριβώς δεκάευρα, εικοσάευρα κ.τ.λ. αποτελούν αυτό το ποσό, ακριβώς επειδή το νόμισμα (ευρώ) είναι «ανταλλάξιμο». Στο περιβάλλον της αγοράς της τέχνης, το μη-ανταλλάξιμο νόμισμα για ένα έργο τέχνης είναι απλά ένα σημείωμα με (ψηφιακή) υπογραφή του καλλιτέχνη που λέει «ο φέρων το παρόν είναι ο ιδιοκτήτης του έργου». Αυτό καταγράφεται μόνιμα στο blockchain. Φυσικά, στα ψηφιακά έργα δεν έχει κάτι διαφορετικό ο «ιδιοκτήτης» από όσους έχουν αντίγραφα, παρά μόνο το NFT, δηλαδή το δικαίωμα να λέει ότι είναι ο ιδιοκτήτης. Το blockchain (αλυσίδα με συμπαγή τμήματα) είναι τρόπος για να κρατάμε κτηματολόγιο (ποιος έχει τι) συνεργατικά, χωρίς να το φυλάει κεντρικά κανείς. Ξεκινάμε με ένα δίκτυο όπου συμμετέχουν πολλά άτομα. Ολοι ανανεώνουν το τοπικό τους αντίγραφο του κτηματολογίου με βάση αυτό που άκουσαν, έτσι όλοι ανά πάσα στιγμή είναι σύμφωνοι για το ποιος έχει τι και πόσο. Η σωστή λειτουργία του blockchain σε σχέση με τεχνικές δυσκολίες και απόπειρες απάτης διασφαλίζεται με χρήση κρυπτογραφίας.