Δίνοντας νόημα σ’ αυτό που μοιάζει ακατανόητο

Πάντα σκεφτόμουν τη δουλειά μου, τη δουλειά του ιστορικού, με τους όρους και τα στάδια της τέχνης και της τεχνικής: παραγιός, κάλφας, μάστορας. Ξεκινάς από τα χρόνια των σπουδών σου, μεγαλώνεις, μαθαίνεις να φτιάχνεις το χαρμάνι, να κρατάς τις αποστάσεις σου, να χειρίζεσαι το υλικό σου χωρίς να τραυματίζεις τα χέρια σου. Κι έπειτα, όσο περνά ο καιρός, τα χέρια γίνονται πιο επιδέξια, τα ρούχα σου δεν γεμίζουν σκόνη και νερά, τα μάρμαρα κόβονται στο σωστό πάχος και τοποθετούνται το ένα δίπλα στο άλλο, βαριά και ακίνητα, όπως τα έβλεπα παιδί στο γειτονικό μαρμαράδικο. Και έρχεται πια μια ώρα που μπορείς να κάνεις ιστορία όχι καλλιεργώντας τους κήπους των άλλων, αλλά το περιβόλι σου. Η ώρα να ιστορήσεις εκείνα που μπορούν να σε πονάνε είτε γιατί ακουμπούν στα δικά σου είτε γιατί είναι αβάσταχτο αυτό που περιγράφουν, όπως πολλές φορές τα ανθρώπινα.

Μπορούν λοιπόν να τραυματίζονται οι ιστορικοί; Ναι, όπως μπορούν και να πονούν για τα βάσανα των ηρώων τους, να φοβούνται ότι διαβάζουν το παρελθόν με τα γυαλιά της εποχής τους, ότι αδικούν τους πρωταγωνιστές της αφήγησής τους, ότι ταυτίζονται μαζί τους ή τους αρνούνται. Πόσο δύσκολο είναι όμως, την ώρα που προσεγγίζουν τα τραύματα των άλλων, να αναγνωρίζουν τη δική τους απώθηση, την αμφιθυμία, την άρνηση, τις προσωπικές τους σκοτεινές στιγμές; Ποιο είναι το καμπανάκι που χτυπάει την ώρα που το συλλογικό τραύμα αγγίζει τον δικό σου ψυχισμό;

Οταν ξεκίνησα να μελετώ την ιστορία της καταστροφής των φακέλων κοινωνικών φρονημάτων στην Ελλάδα το 1989, κατάλαβα γρήγορα ότι δεν είχα να πραγματευθώ απλώς ένα γεγονός που συνδεόταν με ένα μεγάλο συλλογικό τραύμα, αλλά να αναμετρηθώ με πληγές και σιωπές, που μέσα από τις διαδρομές της οικογένειάς μου με άγγιζαν, προσδιόριζαν εξ ορισμού την οπτική μου και οι επιβιώσεις τους με βάραιναν. Πως όλο αυτό, μέσα μου, διακινούσε συναισθήματα και εντάσεις, αποδοχές και αρνήσεις. Ποια ήταν η θέση μου ως ιστορικού; Πώς μιλάς για ένα τραύμα που είναι ενδεχομένως και δικό σου;

Ο ιστορικός δεν είναι ψυχαναλυτής. Και το πέρασμα από το ατομικό στο συλλογικό, από το «εγώ» στο «αυτοί», έχει τις δικές του δύσκολες διαδρομές, στο μέτρο άλλωστε που το σύνολο δεν είναι απλά το άθροισμα των μονάδων. Μελετώ ένα ιστορικό συλλογικό τραύμα σημαίνει ότι προσπαθώ να ιχνηλατήσω ένα παρελθόν που η νοηματοδότησή του ως τραυματικού δεν υπήρξε ούτε αυτονόητη ούτε αυταπόδεικτη. Αποτελεί ένα ιστορικό διακύβευμα, μια ιστορική διαδικασία. Η επίκληση των φακέλων κοινωνικών φρονημάτων το 1989 ως των καταλοίπων ενός τραυματικού παρελθόντος συνδεόταν απόλυτα με τη συγκυρία. Δεν ήταν ψέμα, δεν αποτελούσε κατασκευή· βασιζόταν στις οδυνηρές μνήμες των ανθρώπων, διαπραγματευόταν υπαρκτές εμπειρίες, συνομιλούσε με τα συναισθήματα που είχαν βιωθεί από τους μάρτυρες και από όσα είχαν κληροδοτήσει στις επόμενες γενιές. Από την άλλη, όμως, ερχόταν να ντυθεί τα ρούχα του 1989, να επανανοηματοδοτηθεί ως τραύμα μέσα από τις εμπειρίες της διεθνοποιημένης γκλάσνοστ και της περεστρόικα, της κάθαρσης και της ρητορικής για εθνική συμφιλίωση έτσι ώστε να δικαιολογηθεί η καταστροφή των φακέλων. Την ώρα που το παρόν αποικίζει το παρελθόν, την ίδια ώρα το χθες εκβάλλει στο σήμερα. Εχοντας πια αποδεχτεί ότι η περίφημη αντικειμενικότητα δεν υπάρχει, τουλάχιστον με τους όρους που έθεσε μια ιδεατή ιστορική επιστήμη στον 19ο αιώνα, πώς στέκεσαι ως ιστορικός απέναντι σε αυτή την αέναη συμπλοκή παρόντος και παρελθόντος, που σε αφορά άμεσα;

Η μόνη σωτηρία που μπορώ, ίσως, να σκεφτώ είναι και πάλι η καταφυγή στα εργαλεία της «τέχνης» σου, σε εκείνες τις πρακτικές και τις μεθόδους που σε έμαθαν οι δάσκαλοί σου και έπειτα, σιγά σιγά, έγιναν δικές σου. Κάνω ιστορία σημαίνει ιστορικοποιώ. Προσπαθώ, συνομιλώντας με τα κατάλοιπα μιας εποχής, να κατανοήσω τα γεγονότα μέσα στο πλαίσιό τους, σε ένα πλαίσιο που συνεχώς μεταβάλλεται, δεν παραμένει αναλλοίωτο. Κι εφόσον δεν είναι δυνατόν να αναμετρηθώ μαζί τους την ώρα που συνέβαιναν, τότε να προσπαθήσω να ξεφύγω από την προστασία αλλά και την παραπλάνηση που μπορεί να δημιουργήσει η «εκ των υστέρων» αφήγησή τους. Να χτίσω τη δική μου απόσταση, τη δική μου ασπίδα προστασίας, αντιμετωπίζοντας τα γεγονότα με κριτική και ενσυναίσθηση. Γιατί έχουμε ανάγκη και από τα δύο.

ΟΙ ΣΙΩΠΕΣ. Μπορεί άραγε να γίνει ιστορία ένα τραύμα; Μπορείς να το αφηγηθείς κατανοώντας ή συνθηκολογείς αποδεχόμενος τις «μαύρες τρύπες», αναγνωρίζοντας τις σιωπές, δικές σου και των άλλων, που δεν θα μπορέσουν ποτέ να γίνουν λόγος; Φοβάμαι, το δεύτερο. Και όμως, και αυτό δεν είναι λίγο. Την ώρα που μπορείς να αναγνωρίσεις το κενό, να το ονοματίσεις, έχεις ήδη προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα, έχεις ανοίξει το παιχνίδι της ιστόρησης. Και ίσως έτσι να μπορέσεις να δώσεις εσύ ή κάποιος ύστερα από εσένα νόημα σε αυτό που τώρα δεν μπορεί να αγγιχθεί γιατί ακόμη πονάει ή τρομάζει ή μοιάζει ακατανόητο. Ετσι όπως και με τους παλιούς μάστορες που μπορούσαν να ξαναδώσουν το χρώμα και τη λάμψη τους στα θαμπωμένα μπακίρια ή να επιδιορθώσουν αυτό που ήταν ελαττωματικό κάποτε και από τη μάνα του. Ή για να θυμηθώ μια άλλη φράση ενός από τους ακριβούς δασκάλους μας, του Φίλιππου Ηλιού: «Στην ιστορία δεν υπάρχει τελεία, μόνο άνω τελεία». Μπορούμε, και πρέπει, πάντα να υπολογίζουμε σε αυτούς που θα έρθουν έπειτα από εμάς.

Ο Β. Καραμανωλάκης είναι αναπληρωτής καθηγητής Θεωρίας και Ιστορίας της Ιστοριογραφίας (ΕΚΠΑ), πρόεδρος της Διοικούσας Επιτροπής Ιστορικού Αρχείου ΕΚΠΑ