Αχ αυτή {LF}η Α(α)ρχαία Ελλάδα!

Οταν το 1979 μετέφρασα το βιβλίο «Greek Art» του βρετανού κλασικού αρχαιολόγου Τζον Μπόρντμαν, ο τίτλος που επέλεξα για την ελληνική έκδοση ήταν «Αρχαία ελληνική τέχνη». Οταν οι Αγγλοσάξονες λένε «Greek Art», εννοούν την τέχνη της αρχαίας Ελλάδας, των αρχαίων Ελλήνων, και όχι την ελληνική τέχνη γενικά, και ακόμα λιγότερο βέβαια την τέχνη της νεότερης Ελλάδας. Αν λοιπόν κάποιος μετέφραζε – ή μεταφράσει – «Ελληνική τέχνη» το «Greek Art», η σύγχυση θα είναι προφανής. Εκτός από τον Εφηβο των Αντικυθήρων, στο βιβλίο θα μπορούσαν να υπάρχουν επίσης έργα του Γύζη και του Θεόφιλου, του Μόραλη και του Τσαρούχη.

Ωραία και καλά όλα αυτά και (ας πούμε) γενικώς αποδεκτά. Σε γενικότερα συμφραζόμενα ωστόσο και σε άλλου είδους κείμενα τι γίνεται; Οταν το πρωτότυπο γράφει «Greeks» μεταφράζουμε οι Αρχαίοι Έλληνες ή απλώς οι Ελληνες; Είναι πιο σωστό ο Αρχαιοελληνικός πολιτισμός (κατά το Ρωμαϊκός πολιτισμός κ.λπ.) ή ο Ελληνικός πολιτισμός, έτσι γενικά;

Και όμως, αυτό το εκ πρώτης όψεως απλώς μεταφραστικό δίλημμα κρύβει πίσω του άπειρες όσο και συνεχώς ανανεούμενες αντιπαραθέσεις: αυτές που αφορούν τη συνέχεια ή μη του Ελληνισμού, το αν δηλαδή ισχύει το διαβόητο τριμερές σχήμα (Αρχαία Ελλάδα, Βυζάντιο, Νέα Ελλάδα) ή αν απλώς η Νέα/Νεότερη Ελλάδα μακρινή μόνο σχέση έχει με την Αρχαία Ελλάδα και με τον Αρχαιοελληνικό πολιτισμό.

Ας γίνω όμως ακόμα πιο σαφής. Θεωρητικά τουλάχιστον, αυτός που πιστεύει στην «τρισχιλιετή συνέχεια» του Ελληνισμού (απλουστεύω, για λόγους συνεννόησης) θα είναι πιο συνεπής αν γράφει με πεζό αρχικό το επίθετο «αρχαία» πριν από τη λέξη Ελλάδα. Με άλλα λόγια, αν για αυτόν «μία είναι η Ελλάδα» (και πάλι απλουστεύω), το αρχαία, μεσαιωνική, νεότερη ή ό,τι άλλο είναι απλώς επιθετικός προσδιορισμός. Από την άλλη, αυτός που πιστεύει πως η Ελλάδα στην οποία ζούμε είναι μια χώρα που δημιουργήθηκε τον 19ο αιώνα στον ελλαδικό γεωγραφικό χώρο, αν θέλει να είναι συνεπής με τον εαυτό του, θα πρέπει να γράφει Αρχαία Ελλάδα, με κεφαλαίο το Α, κρατώντας το σκέτο Ελλάδα για το νεοελληνικό κράτος.

Κάθε φορά λοιπόν που σε ένα κείμενο υπάρχουν αναφορές στην κλασική Ελλάδα και στον πολιτισμό της, πριν αποφασίσει κάποιος αν θα γράψει «αρχαία Ελλάδα» ή «Αρχαία Ελλάδα», θα πρέπει μέσα του να έχει απαντήσει σε αυτό το ακανθώδες ερώτημα. Σχολαστικό; Ισως, αλλά έτσι έχουν τα πράγματα.

Επιδόρπιο

Ο Παπαδιαμάντης, για το γλωσσικό ιδίωμα του οποίου έγραφα σε πρόσφατο Γλωσσίδι, χρησιμοποιεί για τα παξιμάδια τη λέξη «δίπυρα». Θυμήθηκα έτσι τις παιδικές μου αναγνώσεις έργων του Ιουλίου Βερν, στις εκδόσεις που υπήρχαν στην οικογενειακή βιβλιοθήκη. Εκεί γινόταν λόγος για τον διπυρίτην άρτον (τη γαλέτα, δηλαδή, που έτρωγαν στα καράβια), ακριβέστατη μετάφραση της ιταλικής λέξης biscotto (bis = δύο φορές + cotto = ψημένο).