Η σκιώδης πανδημία

Στη Βρετανία, τη Δευτέρα, χιλιάδες γυναίκες συγκεντρώθηκαν στο σημείο όπου βρέθηκε δολοφονημένη, στο Νότιο Λονδίνο, η Σάρα Εβεραρντ – επιστρέφοντας στο σπίτι της μία εβδομάδα νωρίτερα, στις 9 το βράδυ, είχε αλλάξει δρομολόγιο για να πάει από πιο φωτισμένους δρόμους, φορούσε αθλητικά παπούτσια και είχε ενημερώσει τον σύντροφό της ότι ξεκινά, δηλαδή έκανε όλα όσα η αστυνομία συμβουλεύει. Δεν τη βοήθησαν. Στην Αυστραλία, τη Δευτέρα, δεκάδες χιλιάδες γυναίκες συγκεντρώθηκαν έξω από το κοινοβούλιο στην Καμπέρα και σε άλλες πόλεις για να καταγγείλουν τη σεξουαλική βία και να ζητήσουν ισότητα αλλά και δικαιοσύνη για τα θύματα σεξουαλικών επιθέσεων. Η εκστρατεία #Μarch4Justice (Πορεία για τη Δικαιοσύνη) ξεκίνησε έπειτα από σειρά καταγγελιών που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας τις τελευταίες εβδομάδες στις οποίες φέρεται ότι εμπλέκονται στελέχη της κυβέρνησης. Οι διαδηλώτριες φορούσαν μαύρα ρούχα για να καταδείξουν «τη δύναμη και το πένθος τους» και κρατούσαν πανό με συνθήματα όπως «Σπάστε τη σιωπή. Σταματήστε τη βία». H Γαλλία συγκλονίζεται τον τελευταίο καιρό από διαμαρτυρίες για τη λεγόμενη «υπόθεση Ζιλί», τον βιασμό επί δύο χρόνια μιας ανήλικης κοπέλας από πυροσβέστες που είχαν κληθεί να τη βοηθήσουν.

Είναι μια από τις λίγες φορές στην πρόσφατη μνήμη που οι γυναίκες ξεσηκώνονται μαζικά σε τόσες χώρες. Με μια σταθερότητα που ξεφεύγει από κάποια Ημέρα Γυναίκας ή άλλες επίσημες αφορμές. Iσως γιατί όπως γράφει η ισπανική εφημερίδα El Pais, αυτή ήταν «η χρονιά με τις χίλιες πληγές» για τις γυναίκες. Iσως διότι, σύμφωνα με τον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες «αν δεν δράσουμε άμεσα, λόγω πανδημίας, χάνεται μια γενιά όσον αφορά τα δικαιώματα των γυναικών». Γιατί όπως πάντα, αυτά είναι τα πρώτα που χάνονται.

«Οι ελευθερίες των γυναικών θεωρούνται αναλώσιμες, όσο αναλώσιμες, τραγικά είναι και οι ίδιες οι γυναίκες» λέει στους New York Times η Κέιτ Μέιν, καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ και συγγραφέας δύο βιβλίων για τους τρόπους με τους οποίους ο σεξισμός διαμορφώνει τις κοινωνίες. «Υπάρχει μια αυτόματη υπόθεση ότι οι ζωές των ανδρών δεν επηρεάζονται άμεσα, ότι εκείνοι δεν θα είναι οι πρώτοι στους οποίους θα ζητηθεί να κάνουν θυσίες» εξηγεί. «Ακριβώς το αντίθετο ισχύει για τις γυναίκες».

Και κάπως έτσι οι γυναίκες χάνουν πρώτες τη δουλειά τους. Είναι εκείνες που προσπαθούν να συνδυάσουν δουλειά με μεγάλωμα παιδιών. Εκείνες που ιδιαίτερα τώρα στην καραντίνα βρίσκονται εγκλωβισμένες σε σπίτια με άνδρες που τις κακοποιούν, εκείνες που χάνουν εισοδήματα και δικαιώματα. Εκείνες που επωμίζονται το βάρος της φροντίδας των ασθενών τόσο στο σπίτι όσο και στις υγειονομικές δομές – παγκοσμίως 7 στους 10 υγειονομικούς υπαλλήλους είναι γυναίκες. Εκείνες που δέχθηκαν τις περισσότερες επιπτώσεις από την διάλυση του τουρισμού τον τελευταίο χρόνο, όπως και άλλων τομέων. Εκείνες που ουσιαστικά ζουν μια άλλη πανδημία βίας – σωματικής, ψυχικής, κοινωνικής και οικονομικής.

Στη Βρετανία, η υπόθεση της Σάρα Εβεραρντ δημιούργησε το κίνημα «Να ανακτήσουμε τους δρόμους». Το να είσαι γυναίκα σημαίνει ότι «βρίσκεσαι διαρκώς σε μια κατάσταση παζαρέματος των ελευθεριών και των δικαιωμάτων σου» λέει η συγγραφέας Νερσίν Μαλίκ, σχολιάζοντας τη νέα κατάσταση που έχει δημιουργηθεί: ότι προκειμένου να προστατεύσουν την ασφάλειά τους από τη βία, οι γυναίκες πρέπει να κάνουν «σωστές» επιλογές. Κι αν αυτό δεν συμβεί, τότε το λάθος χρεώνεται ως δικό τους. Στο Διαδίκτυο σημειώθηκε μια έκρηξη από σχετικές αφηγήσεις. Γυναίκες μοιράστηκαν τις δικές τους ιστορίες – τι φορούσαν, πώς περπατούσαν, ποιον είχαν ενημερώσει, ποιον είχαν παρέα. Και παρ’ όλα αυτά οι επιθέσεις δεν αποφεύχθηκαν.

Οταν η αστυνομία αναζητούσε τη Σάρα, οι αστυνομικοί πήγαν από σπίτι σε σπίτι στο Νότιο Λονδίνο συμβουλεύοντας τις γυναίκες να μην κυκλοφορούν μόλις πέσει το σκοτάδι. Η βουλευτής των Πρασίνων Τζένι Τζόουνς πρότεινε προκλητικά στη Βουλή των Κοινοτήτων πριν από λίγες ημέρες, να τεθεί απαγόρευση κυκλοφορίας για τους άνδρες στις 6 το απόγευμα. Προκλήθηκε σάλος. Λίγο αργότερα παραδέχθηκε ότι το έκανε για να προκαλέσει: «Κανείς δεν αντιδρά όταν η αστυνομία προτείνει στις γυναίκες να μένουν σπίτι. Ομως όταν προτείνουμε το αντίστοιχο για τους άνδρες, γίνεται χαμός».

Ομως η βία που ασκείται πάνω στις περισσότερες γυναίκες έχει να κάνει με τον περιορισμό των δικαιωμάτων τους στην εργασία, ιδιαίτερα την περίοδο της πανδημίας. Και αυτό ισχύει σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη. Πιο εκτεθειμένες στη φτώχεια και τη βία, με πολύ μικρότερη εκπροσώπηση στις σφαίρες εξουσίες βλέπουν ακόμα τα δικαιώματα που έχουν κατακτηθεί με τόσο κόπο να διαλύονται.

Η Βραζιλιάνα Τατιάνα Αραούχο που εργαζόταν ως ξεναγός, με την παύση του τουρισμού, παλεύει να επιβιώσει σε ένα άδειο Ρίο ντε Ζανέιρο. Η Ισπανίδα Γκαραζί Ολαζιρέγκ, μηχανικός υπολογιστών και μητέρα που μεγαλώνει μόνη ένα παιδί, αναγκάστηκε να επιστρέψει στο σπίτι της μητέρας της. Η Αμερικανίδα Τζόαν Χαμαβιντ, ψυχολόγος, έχασε τη δουλειά της τον Νοέμβριο, καθώς η επιχείρηση στην οποία δούλευε επέλεξε να κρατήσει τους άνδρες στις λιγοστές θέσεις εργασίας που έμειναν. «Μας καταδικάζουν να μείνουμε νοικοκυρές» λέει.

Ο ΟΗΕ υπολογίζει ότι το 2021 θα υπάρχουν περίπου 435 εκατομμύρια γυναίκες που ζουν στη φτώχεια, 11% περισσότερες σε σύγκριση με την περίοδο πριν από την πανδημία. Στο Μεξικό, τη χώρα όπου δολοφονούνται καθημερινά 10 γυναίκες, η Αντρεα Ιν ζει εγκλωβισμένη στο σπίτι με έναν άντρα που την κακοποιεί και προσπάθησε να τη σκοτώσει. Οι Αρχές διαπίστωσαν αύξηση της ενδοοικογενειακής βίας κατά 300%, πέρσι. Ο ΟΗΕ βλέπει την αύξηση της βίας εις βάρος των γυναικών, σε όλα τα επίπεδα, ως ένα παγκόσμιο πρόβλημα, μια «σκιώδη πανδημία».

Σε αυτή τη χρονιά «με τις χίλιες πληγές» για τις γυναίκες η βία εις βάρος τους, σε όλες τις μορφές, γίνεται πιο ορατή – στον δρόμο, στο σπίτι, στην απώλεια εργασίας, ελευθερίας, οικονομικής ανεξαρτησίας, δημιουργικής ικανότητας. Αυτή η σκιώδης πανδημία είναι πολύ πιο δύσκολο να αντιμετωπισθεί.

Κατερίνα Σακελλαροπούλου

«Μηδενική αποδοχή και ανοχή»

«Η βία κατά των γυναικών, βία σωματική, σεξουαλική, ψυχολογική και οικονομική, βία που πλήττει την ακεραιότητα και την αξιοπρέπεια όσων την υφίστανται, είναι παγκόσμιο φαινόμενο, μοναδικής ιστορικής αντοχής, με οδυνηρές προεκτάσεις. Η κυριαρχία των πατριαρχικών δομών, ο προκαθορισμός των έμφυλων ρόλων και οι διακρίσεις μεταξύ των φύλων αναπαράγουν το πρόβλημα και στις μέρες μας το επιτείνουν. Η πανδημία του κορωνοϊού, τα οικονομικά προβλήματα, η αναγκαστική συνύπαρξη στον περιορισμένο χώρο του σπιτιού λόγω καραντίνας, η αλλαγή επί τα χείρω της καθημερινότητάς μας, δημιουργούν την εκρηκτική ατμόσφαιρα που ευνοεί τα φαινόμενα ενδοοικογενειακής βίας και πολλαπλασιάζει τα εγκλήματα εναντίον των γυναικών που κάποτε φτάνουν ως τη δολοφονία.

Χρειάζεται, λοιπόν, επαγρύπνηση και δράση. Μηδενική αποδοχή και ανοχή της βίας κατά των γυναικών. Υποδειγματική τιμωρία των ενόχων. Δημιουργία δομών στήριξης και προστασίας των θυμάτων. Και κυρίως, αλλαγή του οικογενειακού και κοινωνικού παραδείγματος, μέσω εκπαιδευτικών και συμβουλευτικών διαδικασιών. Θα χρειαστεί χρόνος για να διαλυθούν τα στερεότυπα που πηγάζουν από την ανισότητα των φύλων και περιβάλλουν ιδεολογικά το φαινόμενο, συχνά στιγματίζοντας το θύμα και όχι τον ένοχο, διαμορφώνοντας τη συλλογική ανεκτικότητα απέναντι σε πράξεις ηθικά και ποινικά κολάσιμες. Αλλά ως τότε, η αυστηρή εφαρμογή του υπάρχοντος νομοθετικού πλαισίου και η δημιουργία υποστηρικτικού περιβάλλοντος για τις γυναίκες που έχουν υποστεί ή υφίστανται κακοποίηση, είναι η μόνη οδός».

Απόσπασμα από το μήνυμα της Προέδρου της Δημοκρατίας στη Διεθνή Ημέρα για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών