Η Κομμούνα {LF}που συγκλόνισε {LF}την Ευρώπη

Η Παρισινή Κομμούνα, όπως όλες οι μεγάλες στιγμές στην ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών, διχάζει μέχρι και σήμερα. Ακόμη και τους ίδιους τους Γάλλους: αρκετοί θεωρούν ευτύχημα και καθοριστική για τη μετέπειτα πορεία της χώρας τους και συνολικά της Ευρώπης την ήττα της «οχλοκρατίας» – «ο Θιέρσος έσωσε τη δημοκρατία», όπως λένε. Παραβλέπουν, μάλιστα, ακόμη και το αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι αυτό δεν θα μπορούσε να είχε συμβεί χωρίς τη βοήθεια των μόνιμων «δημίων» της Γαλλίας, των Γερμανών – όπως ουσιαστικά συνέβη σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, σε μια εντελώς διαφορετική συγκυρία, τον Μάη του 1968.

Αλλοι πάλι βλέπουν σε αυτήν την πρώτη οργανωμένη απόπειρα του εργαζόμενου λαού να πάρει την εξουσία από τους καταπιεστές του και να οργανωθεί με τρόπο που από τάξη «αφ’ εαυτής» να γίνει τάξη «δι’ εαυτήν». Σε αυτούς συγκαταλέγονται, όπως είναι προφανές, και πολλοί μη Γάλλοι, καθώς η εξέγερση των 72 ημερών του 1871 αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί μια διαρκή πηγή έμπνευσης και σφοδρών αντιπαραθέσεων.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζει και ο βρετανός ιστορικός και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ Ρόμπερτ Τομπς, ο οποίος θεωρείται από τους «ειδικούς» της Κομμούνας. Εχει ενδιαφέρον, λοιπόν, η εκτίμηση που κάνει σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνέντευξη, η οποία δημοσιεύτηκε στο χθεσινό φύλλο της εφημερίδας «Libération»: «Δεν έχει υπάρξει ποτέ άλλοτε ένα τόσο δημοκρατικό σύστημα», για να ισχυριστεί επίσης ότι «η Κομμούνα ήταν πιθανώς κάτι μοναδικό, έφτασε πέρα από τα όρια αυτού που ήταν εφικτό».

Αξιοσημείωτη είναι μια ακόμη διαπίστωση του ίδιου στη συγκεκριμένη συνέντευξη: Οτι ενώ για ορισμένους η Κομμούνα αποτέλεσε το «λυκόφως» της γαλλικής και πιο συγκεκριμένα της παριζιάνικης επαναστατικής παράδοσης, για άλλους – στους οποίους συγκαταλέγεται ο Καρλ Μαρξ, όπως ξεκάθαρα γράφει στον επίλογο του έργου του «Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Γαλλία» – ήταν η «αυγή» μιας νέας εποχής και σκηνή από τις επαναστάσεις του μέλλοντος.

Το σίγουρο είναι ότι οι τολμηρές αποφάσεις της Κομμούνας δεν μπορούν παρά να αναγνωριστούν ως μια ανεπανάληπτη τομή στην έως τότε ιστορία των δημοκρατιών. Μια τομή η οποία συντελέστηκε μόλις σε λίγες εβδομάδες, καθώς είχε τη στήριξη της πλειοψηφίας του λαού. Ιδού, για του λόγου το αληθές, ορισμένες από αυτές τις αποφάσεις: Η μοναδική στρατιωτική δύναμη ήταν πλέον ο ένοπλος λαός, καθώς στρατός και εθνοφρουρά καταργήθηκαν. Καταργήθηκε η υποχρέωση καταβολής ενοικίου μέχρι τον Απρίλιο, όπως και η νυχτερινή εργασία για τους αρτεργάτες. Προωθήθηκε ο πλήρης διαχωρισμός του Κράτους από την Εκκλησία και η κατοχύρωση της ελεύθερης έκφρασης και άσκησης της θρησκευτικής πίστης.

Παράλληλα, έγιναν αποδεκτοί όλοι οι ξένοι που είχαν αναδειχθεί στην Κομμούνα στις εκλογές της 26ης Μαρτίου, καθώς «η σημαία της Κομμούνας είναι η σημαία της Παγκόσμιας Δημοκρατίας». Οσο για την γκιλοτίνα, ρίχθηκε δημοσίως στην πυρά, κάτω από τις επευφημίες χιλιάδων ανθρώπων – σηματοδοτώντας τη ρήξη με το παρελθόν. Ακόμη και η εντολή για «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» σε κάθε εκτέλεση συλληφθέντος συντρόφου τους από τα στρατεύματα του Θιέρσου, ουσιαστικά δεν εφαρμόστηκε ποτέ – οι εξεγερμένοι εργάτες του Παρισιού έδειξαν έτσι με τον καλύτερο τρόπο ότι σέβονταν τη ζωή και των εχθρών τους, έστω και αν διέβλεπαν ήδη τι τους περίμενε μόλις αυτοί θα έμπαιναν στην πόλη.

Με όλα τα παραπάνω, οι κομμουνάροι απέδειξαν εμπράκτως πώς ακριβώς εννοούσαν και εφάρμοζαν την έννοια της «δικτατορίας του προλεταριάτου» – μια προγενέστερη σύλληψη του Μαρξ, η οποία υιοθετήθηκε στην πορεία από το σύνολο σχεδόν των «κλασικών» του μαρξισμού. Το απέδειξαν δε σε πείσμα όλων των μεταγενέστερων παρερμηνευτών και παραχαρακτών της, είτε ανήκαν στο αντίπαλο στρατόπεδο είτε (τυπικά) στο ίδιο.

Η αλήθεια, βεβαίως, είναι πως τόσο ο Μαρξ όσο και ο Λένιν, πέρα από την τιμή που απέδωσαν στους πρωταγωνιστές της Κομμούνας και τον λαό του Παρισιού, δεν δίστασαν να τους ασκήσουν έντονη κριτική για τα σφάλματά τους – όπως είναι, για παράδειγμα, το γεγονός ότι δεν φρόντισαν να εξοντώσουν εγκαίρως και όσο είχαν το πάνω χέρι τον Θιέρσο και τις δυνάμεις του. Ο Λένιν, μάλιστα, μελέτησε ενδελεχώς την εμπειρία από την ήττα της Κομμούνας και αναπροσάρμοσε την τακτική του, οδηγώντας τους μπολσεβίκους στην Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, η οποία κατάφερε να επιβιώσει σε αντίθεση με την Παρισινή Κομμούνα – έστω και αν οι διάδοχοί του οδήγησαν τις εξελίξεις στο άλλο άκρο, δείχνοντας να μην έχουν καταλάβει τίποτα από τον βαθύ ανθρωπισμό και την ουσία του μηνύματος των κομμουνάρων.  «Οι περισσότερες επαναστάσεις καταλήγουν απογοητεύοντας τους υποστηρικτές τους», όπως διαπιστώνει ο Τομπς στη συνέντευξή του. Η αλήθεια δε είναι ότι μέχρι σήμερα έχει επιβεβαιωθεί, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο – χωρίς, ωστόσο, αυτό να σημαίνει ότι οι εξεγέρσεις και οι επαναστάσεις ανήκουν οριστικά στο παρελθόν.

Ο καταλυτικός ρόλος
του πολέμου στην Ιστορία

Ενα από τα πολλά στοιχεία που αναδεικνύονται μέσα από την εμπειρία της Παρισινής Κομμούνας είναι και αυτό που έχει να κάνει με τον καταλυτικό ρόλο του πολέμου στην Ιστορία. Του πολέμου ο οποίος αποδεικνύεται πολύ συχνά καταλύτης συγκλονιστικών κοινωνικών ανατροπών, προκαλώντας τη ρωγμή εκείνη η οποία επιτρέπει να ξεχυθεί στην επιφάνεια η τρομακτική εκρηκτική ύλη που έχει σωρευτεί. Του πολέμου ο οποίος οδηγεί τις αντιθέσεις στα άκρα, διαλύοντας αυταπάτες και – ίσως το κυριότερο – σχεδόν εκμηδενίζει την απόσταση ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, αναγκάζοντας βίαια τους ανθρώπους να συνηθίζουν στην εικόνα και την ιδέα του δεύτερου. Ωθώντας τους, παράλληλα, να αναζητήσουν επιτακτικά τους πραγματικούς ενόχους και θύτες.

Πρόκειται, άλλωστε, για μια διαπίστωση η οποία δεν επιβεβαιώθηκε μόνο στη συγκεκριμένη περίπτωση, της σύγκρουσης ανάμεσα στις αυτοκρατορίες της Γαλλίας και της Πρωσίας. Το ίδιο έγινε κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την Οκτωβριανή Επανάσταση, με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις συγκρούσεις και ανακατατάξεις – τις οποίες η Ελλάδα βίωσε από πρώτο χέρι.

Το χρονικό

19 Ιουλίου

Μετά τη διαμάχη για τον ισπανικό θρόνο, ο Λουδοβίκος Βοναπάρτης Γ’ κηρύττει τον πόλεμο στην Πρωσία του Μπίσμαρκ

4-6 Αυγούστου

Τρεις πρωσικές στρατιές, των οποίων ηγείται ο πρίγκιπας – διάδοχος Φρειδερίκος, εισβάλλουν στη Γαλλία, όπου συντρίβουν τις δυνάμεις του στρατάρχη Μακ Μαόν, τον εκδιώκουν από την Αλσατία, περικυκλώνουν το Στρασβούργο και οδεύουν προς τη Νανσί

1 Σεπτεµβρίου

Νέα ήττα για τους Γάλλους στη Μάχη του Σεντάν, όπου των στρατευμάτων τους ηγούνται ο Μακ Μαόν και ο ίδιος ο Βοναπάρτης.

4 Σεπτεµβρίου

Εργάτες εισβάλλουν στο παλάτι των Βουρβόνων και αναγκάζουν την Εθνοσυνέλευση να καταργήσει την Αυτοκρατορία. Εγκαθιδρύεται η Κυβέρνηση Εθνικής Αμυνας, η οποία ναι μεν επιρρίπτει την ευθύνη για τον πόλεμο στο προηγούμενο καθεστώς και ζητά ειρήνη, ταυτόχρονα όμως διακηρύττει πως «δεν θα παραδώσουμε ούτε μια σπιθαμή του εδάφους μας, ούτε μια πέτρα από τα φρούριά μας».

19 Σεπτεµβρίου

Δύο γερμανικές στρατιές ξεκινούν την πολιορκία του Παρισιού. Ο Μπίσμαρκ προβλέπει ότι οι «μαλθακοί και παρακμιακοί» γάλλοι εργάτες θα παραδοθούν σύντομα.

27 Οκτωβρίου – 1 Νοεµβρίου: Ο γαλλικός στρατός παραδίδεται στο Μετς, ενώ η Εθνοφρουρά ηττάται στο Λε Μπουρζέ. Η είδηση της διαπραγμάτευσης με τους εισβολείς προκαλεί εξέγερση εργατών και τμημάτων της Εθνοφρουράς στο Παρίσι. Η κυβέρνηση υπόσχεται να παραιτηθεί και να διεξαγάγει εκλογές

22 Ιανουαρίου 1871
Μαζική και μαχητική διαδήλωση εργατών που απαιτούν την παραίτηση της κυβέρνησης και την εγκαθίδρυση της Κομμούνας. Η διαδήλωση καταστέλλεται βίαια και η κυβέρνηση ετοιμάζεται να παραδώσει την πόλη στους Γερμανούς, κάτι που κάνει στις 28 Ιανουαρίου. Ο τακτικός στρατός αφοπλίζεται, η Εθνοφρουρά κρατά τον οπλισμό της

8 Φεβρουαρίου Διεξάγονται εκλογές, χωρίς ουδεμία προετοιμασία ή ενημέρωση του γαλλικού λαού. Η νέα Εθνοσυνέλευση εκλέγει επικεφαλής της κυβέρνησης τον Αδόλφο Θιέρσο.

26 Φεβρουαρίου – 11 Μαρτίου

Υπογράφεται η προκαταρκτική συνθήκη ειρήνης ανάμεσα στον Θιέρσο και τον Μπίσμαρκ. Η Γαλλία παραδίδει την Αλσατία και την Ανατολική Λωραίνη και αποδέχεται βαριές αποζημιώσεις. Οι εργάτες εξεγείρονται και η Εθνοφρουρά στασιάζει και οργανώνει μια κεντρική επιτροπή. Η Εθνοσυνέλευση μεταφέρει την έδρα της στις Βερσαλλίες.

18 Μαρτίου

Ο Θιέρσος διατάζει τα στρατεύματα να εισέλθουν στο Παρίσι και να αφοπλίσουν Εθνοφρουρά και λαό. Οι στρατιώτες αρνούνται να πυροβολήσουν, αρκετοί στρέφουν τα όπλα τους κατά των επικεφαλής τους, κάποιοι αποχωρούν και κάποιοι παραμένουν στην πόλη. Ξεκινά επισήμως ο εμφύλιος πόλεμος και η εποποιία της Παρισινής Κομμούνας

26 Μαρτίου

Τα μέλη της Παρισινής Κομμούνας εκλέγονται με υποδειγματικό τρόπο από τους πολίτες. Ισχυρή η παρουσία των οπαδών της Πρώτης Διεθνούς, του Προυντόν και του Μπλανκί, ο οποίος μάλιστα, αν και φυλακισμένος, εκλέγεται επικεφαλής της

2 Απριλίου

Ο Θιέρσος ξεκινά την πολιορκία του Παρισιού, αφού πρώτα έχει ενισχύσει τον στρατό του με τη βοήθεια του Μπίσμαρκ, ο οποίος απελευθέρωσε χιλιάδες αιχμαλώτους πολέμου

21 – 28 Μαΐου

Με τη βοήθεια των Πρώσων, οι δυνάμεις του Θιέρσου και της κυβέρνησης των Βερσαλλιών εισέρχονται στο Παρίσι, υπό την ηγεσία του Μακ Μαόν, ο οποίος αργότερα γίνεται πρόεδρος της Γαλλίας. Επί οκτώ ημέρες, επιδίδονται σε άγριες εκκαθαρίσεις, πυροβολούν ό,τι κινείται, εκτελούν κομμουνάρους με συνοπτικές διαδικασίες. Το αποτέλεσμα: Περίπου 30.000 εκτελεσμένοι, 38.000 φυλακισμένοι και 7.000 εξορισμένοι.