Οι διαδηλωτές στην Ασία και το αμερικανικό όνειρο

Πριν από ένα μήνα, στη Μιανμάρ, οι διαδηλωτές που διαμαρτύρονταν κατά του στρατιωτικού πραξικοπήματος συγκεντρώθηκαν έξω από την πρεσβεία των ΗΠΑ στη Γιανγκόν. Κάλεσαν τον πρόεδρο Τζο Μπάιντεν να αναγκάσει τους στρατηγούς να επιστρέψουν στα στρατόπεδά τους και να ελευθερώσουν την Αούνγκ Σαν Σούου Κι.

Είναι, όμως, η πρεσβεία των ΗΠΑ το καλύτερο μέρος για να διαμαρτύρεται κανείς; Μπορεί ο πρόεδρος των ΗΠΑ να κάνει οτιδήποτε ουσιαστικό, εκτός από το να εκφράσει την αποδοκιμασία του για το πραξικόπημα; Η ελπίδα των διαδηλωτών για μια επέμβαση των ΗΠΑ δείχνει ότι η εικόνα της Αμερικής ως πρωτεργάτου της παγκόσμιας ελευθερίας δεν έχει ακόμη πεθάνει, ακόμη και μετά από τα τέσσερα χρόνια απομονωτισμού του Ντόναλντ Τραμπ, με σύνθημα «Πρώτα η Αμερική».

Πέρυσι, μάλιστα, οι διαδηλωτές στο Χονγκ Κονγκ, που διαμαρτύρονταν για την άγρια περιστολή της αυτονομίας της περιοχής από την Κίνα, θεώρησαν σύμμαχό τους ακόμη και τον Τραμπ. Ηταν, άλλωστε, φανατικά εχθρικός απέναντι στην Κίνα και έτσι οι διαδηλωτές ανέμιζαν την αστερόεσσα, ελπίζοντας ότι η Αμερική θα τους βοηθούσε να μείνουν ελεύθεροι από τον κινεζικό κομμουνιστικό αυταρχισμό.

Η αποστολή που ανέθεσε στον εαυτό της η Αμερική, να διαδώσει τη δημοκρατία σε ολόκληρο τον κόσμο, έχει μακρά ιστορία. Πολλοί ανόητοι πόλεμοι έγιναν ως συνέπειά της. Ταυτόχρονα, ο δημοκρατικός ιδεαλισμός των ΗΠΑ υπήρξε και πηγή έμπνευσης για πολλούς. Η Αμερική έβλεπε επί μακρόν στην ίδια μια χώρα η οποία, όπως το διατύπωσε ο Τζον Κένεντι, «που εμπλέκεται σε μια παγκόσμια διαμάχη, στο πλαίσιο της οποίας σηκώνουμε μεγάλο βάρος, προκειμένου να προφυλάξουμε και να προωθήσουμε τα ιδανικά που μοιραζόμαστε με ολόκληρη την ανθρωπότητα».

Ομως, όπως διαπίστωσαν και οι Ούγγροι που εξεγέρθηκαν κατά της Σοβιετικής Ενωσης το 1956, τα λόγια αποδεικνύονται συχνά κενά περιεχομένου. Η ουγγρική επανάσταση, την οποία είχαν ενθαρρύνει οι ΗΠΑ, συνετρίβη μετά από 17 ημέρες – οι ΗΠΑ δεν έκαναν οτιδήποτε για να βοηθήσουν εκείνους που είχαν παρακινήσει.

Κάποιες φορές, βεβαίως, η ελευθερία κερδήθηκε με την αμερικανική βοήθεια – κάτι που δεν συνέβη μόνο στην περίπτωση της τυραννίας του Χίτλερ στη δυτική Ευρώπη. Ο,τι, όμως, λειτούργησε στις περιπτώσεις των Φιλιππίνων, της Νότιας Κορέας και της Ταϊβάν είναι απίθανο να λειτουργήσει στην Ταϊλάνδη, το Χονγκ Κονγκ ή τη Μιανμάρ. Ο βασικός λόγος είναι ότι οι τρεις τελευταίες χώρες ήταν αυτό που οι αριστεροί ονομάζουν «πελάτες» στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Οι δικτάτορές τους ήταν «δικτάτορές μας», προστατευμένοι από τις ΗΠΑ και τους αντικομμουνιστές συμμάχους τους.

Ενισχυμένοι από τα αμερικανικά χρήματα και τη στρατιωτική γενναιοδωρία, ήταν σε θέση να συνεχίζουν να καταπιέζουν τους λαούς τους για όσο διάστημα οι ΗΠΑ αντιμετώπιζαν τον κομμουνισμό ως παγκόσμια απειλή. Από τη στιγμή, όμως, που η Κίνα άνοιξε για τις επιχειρήσεις και η σοβιετική ισχύς ξέφτισε, κατέστησαν ξαφνικά ευάλωτοι. Ο δικτάτορας των Φιλιππίνων Μάρκος πιέστηκε στην αμερικανική τηλεόραση να υποσχεθεί ότι θα διεξάγει ελεύθερες και δίκαιες εκλογές. Οταν προσπάθησε να αλλοιώσει το αποτέλεσμα, ένας γερουσιαστής των ΗΠΑ τον εγκάλεσε – κι αυτός έτρεξε στο ελικόπτερό του και κατέληξε στην εξορία στη Χαβάη.

Παρομοίως, όταν οι φοιτητές στη Νότια Κορέα, υποστηριζόμενοι από μεγάλο μέρος της μεσαίας τάξης, βγήκαν στους δρόμους, οργισμένοι όχι μόνο με τη στρατιωτική κυβέρνηση αλλά και με τις ΗΠΑ που τη στήριζαν, η Αμερική τελικά τάχθηκε στο πλευρό της δημοκρατίας. Εξαρτημένοι από τη δική της στρατιωτική προστασία, οι στρατηγοί αναγκάστηκαν να υπακούσουν όταν οι ΗΠΑ τους κάλεσαν να αποσυρθούν.

Οι στρατηγοί στην Ταϊλάνδη και τη Μιανμάρ δεν έχουν λόγο να πράξουν το ίδιο. Με την Κίνα πρόθυμη να γίνει ο προστάτης της Μιανμάρ, η χούντα δεν χρειάζεται να ανησυχεί ιδιαιτέρως.

Οι κυβερνώντες την Ταϊλάνδη, επίσης, επωφελούνται από την κινεζική επιρροή. Επειδή δε το Χονγκ Κονγκ αποτελεί επισήμως τμήμα της Κίνας, δεν υπάρχουν πολλά που μια εξωτερική δύναμη μπορεί να κάνει για να προστατεύσει τις ελευθερίες του, όσες αμερικανικές σημαίες και αν ανεμίζουν στους δρόμους.

Η κυριαρχία των ΗΠΑ δεν μπορεί να διαρκέσει για πάντα. Παρ’ όλα αυτά, μπορεί να έρθει η μέρα που κάποιοι άνθρωποι, κάπου, ενδέχεται να νοσταλγήσουν την Pax Americana.

Ο Ιαν Μπορουμά είναι ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός. Είναι καθηγητής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Δημοσιογραφίας στο Κολέγιο Μπαρντ στη Νέα Υόρκη. Βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Θύραθεν