Δέκα χρόνια από τη Φουκουσίμα: Ναι ή όχι στην πυρηνική ενέργεια;

Στη δέκατη επέτειο από την πρωτόγνωρη και τριπλή λαίλαπα που έπληξε τη Φουκουσίμα της Ιαπωνίας, στις 11 Μαρτίου 2011, δεν μπορεί παρά η σκέψη όλων να στραφεί πρωτίστως στους νεκρούς και αγνοουμένους, οι οποίοι, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, ξεπερνούν τις 20.000. Πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι επισήμως ελάχιστοι από αυτούς έχασαν τη ζωή τους εξαιτίας της διαρροής ραδιενεργών ουσιών στην ατμόσφαιρα και το νερό από τους πυρηνικούς αντιδραστήρες της Daiichi, καθώς βασικοί υπεύθυνοι για τους θανάτους θεωρούνται ο τρομακτικός σεισμός των 9,1 βαθμών και το τσουνάμι που προκάλεσε.

Την παραπάνω εικόνα ήρθε να ενισχύσει η τελευταία έκθεση της αρμόδιας επιτροπής του ΟΗΕ (UNSCEAR), την οποία απαρτίζουν 52 ειδικοί επιστήμονες από 27 χώρες. Πρόκειται, ουσιαστικά, για επικαιροποίηση της πρώτης έκθεσής τους, του 2014, η οποία βασίζεται στα δεδομένα που είχαν συλλεγεί μέχρι το τέλος του 2019. «Η επιτροπή εξακολουθεί να πιστεύει ότι οι μελλοντικές συνέπειες στην υγεία που σχετίζονται ευθέως με την έκθεση στη ραδιενέργεια είναι απίθανο να είναι διακριτές», σημειώνει χαρακτηριστικά η επιτροπή. Διευκρινίζει δε ότι «η μεγάλη αύξηση στους καρκίνους στον θυρεοειδή που διαπιστώθηκε σε παιδιά που είχαν εκτεθεί δεν είναι αποτέλεσμα της ακτινοβολίας (…) αλλά των υπερευαίσθητων μεθόδων διερεύνησης, που αποκάλυψαν τις προϋπάρχουσες ανωμαλίες οι οποίες δεν είχαν εντοπιστεί».

Ακόμη κι έτσι, πάντως, το βασικό ερώτημα που επανήλθε στο προσκήνιο μετά και τα όσα συνέβησαν στη Φουκουσίμα πριν από δέκα χρόνια, στο χειρότερο πυρηνικό δυστύχημα παγκοσμίως μετά το Τσέρνομπιλ το 1986, παραμένει: Ναι ή όχι στην πυρηνική ενέργεια – και αν ναι, υπό ποιες προϋποθέσεις;

Η ίδια η Ιαπωνία δείχνει να το σκέφτεται. Για του λόγου το αληθές, μόνο 9 από τους 33 εναπομείναντες αντιδραστήρες της έχουν λάβει μέχρι στιγμής έγκριση για επαναλειτουργία μετά τα νέα πρότυπα ασφαλείας που υιοθετήθηκαν μετά τη Φουκουσίμα, ενώ μόλις 4 λειτουργούν σήμερα – έναντι 54 πριν από το δυστύχημα. Λογικό, λοιπόν, η ατομική ενέργεια να καλύπτει μόλις το 6% των αναγκών της χώρας (στοιχεία πρώτου εξαμήνου 2020), έναντι 23,1% που αναλογεί στις ανανεώσιμες πηγές και 70% στους υδρογονάνθρακες. Το συνολικό δε σχέδιο που έχει εκπονηθεί είναι το 2050 να υπάρχουν εν λειτουργία μόνο 18 αντιδραστήρες και κανείς το 2069.

Δεν είναι λίγοι, όμως, εκείνοι που αμφισβητούν αυτή την πολιτική, τονίζοντας ότι η Ιαπωνία είναι μια φτωχή ενεργειακά χώρα και η πυρηνική ενέργεια της είναι πολύτιμη – αν όχι απολύτως αναγκαία. Ανάλογες επιφυλάξεις εκφράζονται και αλλού, καθώς το ζήτημα παραμένει ανοιχτό. Ειδικά μετά και τα πρόσφατα γεγονότα στο Τέξας, όπου ο χιονιάς άφησε χωρίς ρεύμα επί μία εβδομάδα σχεδόν 2,5 εκατομμύρια νοικοκυριά και απέδειξε ότι το ισοζύγιο στο δίκτυο παραγωγής και διανομής ενέργειας είναι πολύ εύθραυστο και δύναται να διαταραχθεί εάν εκλείψει έστω και μία από τις υπάρχουσες μορφές.

Με άλλα λόγια: Οι ανανεώσιμες πηγές, ειδικά δε η αιολική και η ηλιακή ενέργεια, δεν μπορούν να αποτελέσουν τον «σκελετό» ενός αξιόπιστου και σταθερού συστήματος, τουλάχιστον με βάση τα σημερινά δεδομένα. Κι αυτό είναι κάτι που – εκτός των άλλων μειονεκτημάτων που υπάρχουν και δεν συζητιούνται επαρκώς… – πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη από όλους όσοι καταστρώνουν τα σχέδια για το (ενεργειακό) μέλλον μας.

Δεν είναι, φυσικά, μόνο αυτό που θα παίξει ρόλο. Διότι ακόμη κι αν καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η ανθρωπότητα έχει ανάγκη την πυρηνική ενέργεια, αυτό δεν σημαίνει ότι οι αντιδραστήρες μπορούν και πρέπει να εγκατασταθούν οπουδήποτε. Για παράδειγμα, είναι διαφορετικά τα δεδομένα για μια περιοχή της κεντρικής Ευρώπης που δεν απειλείται από ισχυρούς σεισμούς από μια άλλη – στα Βαλκάνια, την κεντρική Ασία ή τη ΝΑ Μεσόγειο – όπου ο αντίστοιχος κίνδυνος είναι σαφώς πιο μεγάλος.

Υπάρχουν βεβαίως και άλλες πλευρές που είναι σημαντικές. Σε αυτές συγκαταλέγονται, αναμφίβολα, το κόστος παραγωγής, συντήρησης και διαχείρισης των αποβλήτων, όπως επίσης οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και πρωτίστως διοξειδίου του άνθρακα. Ειδικά δε στο τελευταίο, οι Γάλλοι και ο Μακρόν έχουν ένα ισχυρό επιχείρημα: Για την παραγωγή μιας κιλοβατώρας, κάθε μονάδα η οποία χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη λιγνίτη εκπέμπει 1.000 γραμμάρια διοξειδίου, ενώ ένας αντιδραστήρας μόλις 6.

Η τελική επιλογή δεν θα είναι εύκολη. Σίγουρα δε, θα οδηγήσει σε αδιέξοδα, καθώς ο πλανήτης έχει πεπερασμένες δυνατότητες, όμως οι ανάγκες για ενέργεια διαρκώς αυξάνονται – μαζί και η σπατάλη.

Η Ρωσία, η Τουρκία και το Ακούγιου

Χθες, μέσω τηλεδιάσκεψης, Ταγίπ Ερντογάν και Βλαντίμιρ Πούτιν θεμελίωσαν τις εγκαταστάσεις οι οποίες θα φιλοξενήσουν τον τρίτο από τους τέσσερις πυρηνικούς αντιδραστήρες που θα περιλαμβάνει η μονάδα παραγωγής ατομικής ενέργειας στο Ακούγιου, στην περιοχή της Μερσίνας. Οπως δήλωσε δε ο τούρκος πρόεδρος, εντός των επόμενων μηνών θα θεμελιωθούν και οι αντίστοιχες για τον τέταρτο αντιδραστήρα, με στόχο να τηρηθεί το χρονοδιάγραμμα που έχει τεθεί με τους Ρώσους οι οποίοι έχουν αναλάβει την κατασκευή: Ο πρώτος να τεθεί σε λειτουργία το 2023, στην 100ή επέτειο από την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας και η μονάδα να είναι πλήρως λειτουργική ως το 2026, καλύπτοντας το 10% των αναγκών της χώρας σε ηλεκτρική ενέργεια.

Αναμφίβολα, το Ακούγιου αναβαθμίζει και δίνει στρατηγικά χαρακτηριστικά στη συνεργασία Αγκυρας και Μόσχας, η οποία πλέον αφορά και το φυσικό αέριο (Turkish Stream) και τους εξοπλισμούς (S-400) και τον τουρισμό (6,7 εκατ. Ρώσοι επισκέφθηκαν την Τουρκία το 2019) και τη γεωπολιτική (Συρία, Λιβύη κ.λπ.). Οι σχέσεις αυτές, όμως, δεν αφορούν την ασφάλεια του περιβάλλοντος και των λαών της περιοχής, που έχουν κάθε λόγο να ανησυχούν για τις συνέπειες ενδεχόμενου δυστυχήματος – το οποίο, όπως σημειώνουν οι επιστήμονες, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να αποκλειστεί, παρά το ότι οι εγκαταστάσεις θα είναι ολοκαίνουργιες, ειδικά καθώς τα «ακραία» καιρικά φαινόμενα πυκνώνουν και στη Μεσόγειο.

Γερμανία εναντίον Γαλλίας: Δύο μοντέλα για την Ευρώπη

Λίγες ημέρες πριν από τη συμπλήρωση δέκα χρόνων από την τραγωδία της Φουκουσίμα, η κυβέρνηση της Γερμανίας συμφώνησε με τέσσερις διαχειριστές των μονάδων παραγωγής ατομικής ενέργειας για το ύψος της αποζημίωσης που θα τους χορηγήσει προκειμένου να θέσουν εκτός λειτουργίας τους αντιδραστήρες τους, βάσει του υφιστάμενου χρονοδιαγράμματος. Το ποσό ανέρχεται συνολικά σε 2,6 δισ. ευρώ και θα κατανεμηθεί ανάμεσα στην κρατική σουηδική Vattenfall (1,6 δισ.) και τις γερμανικές RWE (880 εκατ.), Ε.ΟΝ. (42,5 εκατ.) και EnBW (80 εκατ.).

Αξίζει να σημειωθεί ότι η απόφαση για την επιτάχυνση της διαδικασίας απεξάρτησης της ισχυρότερης οικονομικά και πολυπληθέστερης χώρας της Ευρώπης από την πυρηνική ενέργεια – η οποία έχει ξεκινήσει το 2000, με απόφαση της τότε κυβέρνησης του Γκέρχαρντ Σρέντερ με τους Πράσινους – ελήφθη στον απόηχο του δυστυχήματος στη Φουκουσίμα. Η Ανγκελα Μέρκελ, μετά και τις μεγάλες αντιπυρηνικές εκδηλώσεις που είχαν πραγματοποιηθεί, δεσμεύτηκε ότι η τελευταία μονάδα θα σταματήσει να λειτουργεί στις 31 Δεκεμβρίου 2022 – ενώ ήδη είναι ανενεργοί οι 8 από τους 17 αντιδραστήρες της χώρας.

Προς την ίδια κατεύθυνση κινούνται και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ισπανία, το Βέλγιο και η Ελβετία. Το στοίχημα, όμως, για την Ευρώπη θα κριθεί στη Γαλλία, που αποτελεί πρακτικά μια πυρηνική υπερδύναμη, καθώς το 75% των αναγκών της σε ηλεκτρισμό και το 40% σε ενέργεια συνολικά καλύπτεται από τους αντιδραστήρες της.

Μάλιστα, τον περασμένο Δεκέμβριο, ο Εμανουέλ Μακρόν είχε κάνει μια δήλωση που δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών για τις προθέσεις του: «Το ενεργειακό και οικολογικό μας μέλλον εξαρτάται από την πυρηνική ενέργεια. Το οικονομικό και βιομηχανικό μας μέλλον εξαρτάται από την πυρηνική ενέργεια. Το στρατηγικό μέλλον της Γαλλίας εξαρτάται από την πυρηνική ενέργεια».