Η μοναξιά ενός μεταρρυθμιστή

Ηρθε ο καιρός λοιπόν να αποκαταστήσουμε μια κακιά λέξη. Μια λέξη, που στη χειρότερη περίπτωση την καταγγείλαμε, τη λοιδορήσαμε, τη χλευάσαμε, και στην καλύτερη την απορρίψαμε ως απλώς «ξεπερασμένη».Οι Αγγλοσάξονες θα την έλεγαν S-word, από το Socialism.Τι περίεργο όμως! Ο νέος πρωθυπουργός της Ιταλίας, γνωστός και ως σωτήρας του ευρώ, είναι ένας φιλελεύθερος σοσιαλιστής. Επειδή το δήλωσε ο ίδιος, πριν από έξι χρόνια, σε μια συνέντευξή του στην «Die Zeit». Αλλά κι επειδή μέντοράς του ήταν ένας από τους γνωστότερους κεϊνσιανούς οικονομολόγους της Ιταλίας.

Δεν είναι περίεργο. Η, εν πάση περιπτώσει, είναι εξίσου περίεργο με το ότι μια μεγάλη κρίση όπως η νόσος Covid-19 κάνει όλους τους σοβαρούς πολιτικούς και οικονομικούς ηγέτες «σοσιαλδημοκράτες» – εκτός από αυτούς που πάντα ήταν. Οπως λέει στη «Repubblica» ο Βάλντο Σπίνι, πρόεδρος του Ιδρύματος Ροσέλι, ο Ντράγκι δεν έχει εγκαταλείψει ποτέ την πεποίθησή του σε δύο πράγματα. Γνωρίζει καλά ότι το εισόδημα το παράγει η επιχείρηση. Γνωρίζει όμως επίσης καλά ότι μια κοινωνία είναι δίκαιη όταν επουλώνει και μετριάζει τις ανισότητες. Το κράτος, λοιπόν, πρέπει να παίζει ενεργό ρόλο στην κατεύθυνση της υπεράσπισης τόσο των πολιτών όσο και των επιχειρήσεων.

Σε μια πρόσφατη ομιλία του στο Πανεπιστήμιο Σαντ’ Ανα της Πίζα, ο Ντράγκι επέμεινε σε μια βασική αρχή του φιλελεύθερου σοσιαλισμού, που τον διακρίνει από τον φιλελευθερισμό των αγορών: κάθε παρέμβαση οικονομικού χαρακτήρα πρέπει να εξετάζεται σε σχέση με τις επιπτώσεις που έχει στις λιγότερο προνομιούχες τάξεις. Εδώ είναι προφανής η επιρροή του Φεντερίκο Καφέ, καθηγητή του Ντράγκι στο Πανεπιστήμιο Λα Σαπιέντσα και ενός από τους λίγους οικονομολόγους της εποχής του που ήταν σαφώς τοποθετημένοι στην Αριστερά.

Γεννημένος στην Πεσκάρα το 1914, ο Καφέ εργάστηκε από το 1943 ως το 1954 στην Τράπεζα της Ιταλίας και στη συνέχεια άρχισε να διδάσκει οικονομική πολιτική στο Πανεπιστήμιο. Πιστός στις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης, θερμός υπέρμαχος του κοινωνικού κράτους και σφοδρός επικριτής του ελεύθερου εμπορίου, θεωρούσε ότι το κράτος δεν πρέπει να κάνει διαρθρωτικές παρεμβάσεις, αλλά να αρκείται να διορθώνει τις ελλείψεις και τις αδυναμίες της αγοράς. Aπό το 1976 ως το 1985 συνεργάστηκε με την εφημερίδα «Il Manifesto». Εκεί δημοσιεύτηκε το πιο γνωστό του άρθρο, τον Ιανουάριο του 1982, με τίτλο «Η μοναξιά ενός μεταρρυθμιστή».

Ο μεταρρυθμιστής, σημείωνε ο Καφέ, «έχει επίγνωση ότι αποτελεί διαρκώς αντικείμενο χλευασμού από εκείνους που επαγγέλλονται μελλοντικές παλιγγενεσίες. Προτιμά το λίγο από τα πάντα, το πραγματοποιήσιμο από το ουτοπικό, τον σταδιακό χαρακτήρα των μετασχηματισμών από τον διαρκώς αναβαλλόμενο ριζικό μετασχηματισμό του συστήματος.»

Την ουσία της οικονομικής σκέψης του μεγάλου οικονομολόγου δεν θα μπορούσε να τη συμπυκνώσει σε λίγες φράσεις κανείς καλύτερα από τον ίδιο τον Ντράγκι. Σε ένα άρθρο που έγραψε στη «Repubblica» το 2014, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Καφέ, τόνιζε: «Χαρακτηριζόταν από μια σφαιρική γνώση της πραγματικότητας. Είχε την ικανότητα να οργίζεται όταν διαπίστωνε να παραβιάζονται σε αυτή την πραγματικότητα θεμελιώδεις ηθικές αρχές ή όταν έβλεπε τη βλακεία να τίθεται στην υπηρεσία της απληστίας. Απέρριπτε την παθητική αποδοχή της πραγματικότητας, ένοιωθε αντιθέτως μια επιτακτική ανάγκη για δράση. Προβληματιζόταν για την αντιμετώπιση των ανισοτήτων, αλλά και της αναποτελεσματικότητας. Αυτή ήταν η οικονομική πολιτική του Φεντερίκο Καφέ, αυτή είναι στις μέρες μας η Οικονομική Πολιτική στον πιο υψηλό της ορισμό.»

Τι θα έλεγε σήμερα ο καθηγητής στον φοιτητή του; Τι συμβουλές θα έδινε ο Φεντερίκο στον Μάριο για την επιτυχία της κυβέρνησής του, που μόλις έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης; «Θα του επαναλάμβανε βασικά αυτά που του έλεγε τότε, δηλαδή την ανάγκη να ενισχυθούν το σχολείο και το πανεπιστήμιο, να μεταρρυθμιστεί η δημόσια διοίκηση, να αυξηθεί η απασχόληση, να βελτιωθεί η κατανομή του εισοδήματος, να καταπολεμηθεί η φοροδιαφυγή, να μεταρρυθμιστεί η Ευρωπαϊκή Ενωση», απαντά στη «Repubblica» ο Νικόλα Ακοτσέλα, που έλαβε μέρος για ένα τέταρτο του αιώνα στο εργαστήριο ιδεών το οποίο είχε καταφέρει να δημιουργήσει γύρω του ο μεγάλος οικονομολόγος. «Και βασικά θα του εφιστούσε την προσοχή στις αποτυχίες της αγοράς, κάτι που ο Ντράγκι απέδειξε βέβαια ότι θυμάται όταν είπε εκείνο το ιστορικό “Whatever it takes” που έσωσε το ευρώ».

Mια μέρα, θυμάται ο Ακοτσέλα, ο Καφέ διάβαζε ένα βιβλίο που επαινούσε τον Στιούαρτ Μιλ για τη θέση του σχετικά με την «κατάσταση στασιμότητας», μια κατάσταση δηλαδή χωρίς οικονομική ανάπτυξη. «Ακοτσέλα», του είπε, «πώς είναι δυνατόν να επαινείς τη στάσιμη κατάσταση, ξεχνώντας την ύπαρξη των φτωχών; Σήμερα το πρωί, μόλις είχα κατεβεί από το λεωφορείο, μια γυναίκα μπροστά μου λιποθύμησε. Την πλησίασα και μου ομολόγησε ότι είχε να φάει μέρες».

Αυτός ήταν ο Καφέ: ένας άνθρωπος που μπορούσε να συνδέσει τη θεωρία με την πραγματικότητα. Ενας οπαδός της «οικονομίας με ανθρώπινο πρόσωπο». Κι αν ο Μάριο Ντράγκι, όπως όλα δείχνουν, ακολουθήσει τις συμβουλές του, αν αποδείξει δηλαδή ότι ο μεταρρυθμιστής δεν είναι καταδικασμένος να είναι μοναχικός, αλλά μπορεί να πείσει και να κινητοποιήσει την κοινωνία, θα αλλάξει πράγματι όχι μόνο την Ιταλία, αλλά και ολόκληρη την Ευρώπη.

«Τι βίαιο να πεθαίνεις έτσι…»

Στις 15 Απριλίου του 1987, ο Αλφόνσο Καφέ ειδοποίησε την αστυνομία ότι ο αδελφός του εξαφανίστηκε. Για τους επόμενους μήνες, αστυνομικοί με σκυλιά, ελικόπτερα και βάρκες αναζήτησαν ίχνη του καθηγητή στη Ρώμη και την ευρύτερη περιοχή, ενώ με τη βοήθεια των φοιτητών του εξέτασαν εκατοντάδες χαρτιά που βρέθηκαν στο γραφείο του. Εις μάτην. Ο αδελφός του κατέθεσε ότι ο «Βινίτσιο» – έτσι τον έλεγαν στην οικογένεια – είχε συγκλονιστεί από την αυτοκτονία του Πρίμο Λέβι, τέσσερις ημέρες πριν από την εξαφάνισή του. «Τι βίαιο να πεθαίνεις έτσι», έλεγε, «και να βρίσκουν το πτώμα σου τα αγαπημένα σου πρόσωπα». Το δικό του πτώμα δεν βρέθηκε ποτέ. Κατέφυγε σε μοναστήρι; Τα παράτησε όλα και έφυγε για άγνωστη κατεύθυνση; Το μυστήριο παραμένει μέχρι σήμερα άλυτο. Στις 30 Οκτωβρίου του 1998, δικαστήριο της Ρώμης τον κήρυξε επισήμως νεκρό.