Χαλάζι στη Βηρυτό, χιόνια στην Αθήνα

Η σκηνή στη Βηρυτό, πριν από περίπου 40 χρόνια. Σ’ ένα δείπνο οι συνδαιτυμόνες συζητούν χαλαρά για μια ασυνήθιστη και καταστροφική χαλαζοθύελλα που είχε πλήξει την πόλη τις τελευταίες μέρες, ώσπου ο οικοδεσπότης, ένας αμερικανός ακαδημαϊκός, ρωτά: «Μήπως το έκαναν οι Σύροι;». Ολοι γέλασαν – κι ας μην ήταν σίγουροι αν αστειευόταν ή τους ειρωνευόταν για την τάση που είχαν τότε (και τώρα ακόμη περισσότερο) στον σπαραγμένο Λίβανο να πολιτικοποιούν τα πάντα, ακόμη και τα μετεωρολογικά φαινόμενα, και να αναζητούν πίσω από καθετί μια πολιτική συνωμοσία ή τον δάκτυλο της Δαμασκού.

Παρών σ’ εκείνο το λιβανέζικο δείπνο, ο Τόμας Φρίντμαν, θυμήθηκε την παλιά αυτή ιστορία σ’ ένα άρθρο του στους «Τάιμς της Νέας Υόρκης» το περασμένο καλοκαίρι. Μήπως και οι ΗΠΑ, αναρωτιόταν, έχουν γίνει πια σαν τον Λίβανο – και μερικές ακόμη χώρες της Μέσης Ανατολής με ανάλογα χαρακτηριστικά; Μα σε τι θα μπορούσε να μοιάζει η πολιτική ζωή της μεγαλύτερης και ισχυρότερης δημοκρατίας του κόσμου με εκείνη μιας χώρας που ζει σε ένα διαρκές καθεστώς εμφυλίου πολέμου με μικρές ανάπαυλες ειρήνευσης;

Η πρώτη ομοιότητα που κατέγραφε ο Φρίντμαν ήταν πως οι πολιτικές διαφορές στη χώρα γίνονται πια τόσο βαθιές, ώστε τα πολιτικά κόμματα να μοιάζουν με θρησκευτικές σέχτες σ’ έναν μηδενικού αθροίσματος ανταγωνισμό για την εξουσία. Ο,τι είναι στον Λίβανο οι σουνίτες, σιίτες και μαρωνίτες, ή λίγο μακρύτερα οι Ισραηλινοί και οι Παλαιστίνιοι, είναι στις ΗΠΑ οι Ρεπουμπλικανοί του Τραμπ και οι αντι-τραμπικοί Δημοκρατικοί. Που φέρονται όχι ως πολιτικοί ανταγωνιστές, μα ως αντίπαλες φυλές που μάχονται με λάβαρο το «εξουσία ή θάνατος».

Η δεύτερη ομοιότητα που κατέγραφε ήταν πως, όπως στη Μέση Ανατολή έτσι και στις ΗΠΑ, όλα είχαν αρχίσει να είναι (ή να εκλαμβάνονται ως) πολιτικά. Ακόμη και το μετεωρολογικό δελτίο μπορεί να «πολιτεύεται», να υπόκειται σε πολιτικές συνδηλώσεις. Να φοράς ή να μη φοράς μάσκα για την Covid, για παράδειγμα, ήταν μια δήλωση ότι ψηφίζεις ή δεν ψηφίζεις Τραμπ. Να υποστηρίζεις ή να περιφρονείς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ήταν, επίσης, μια δήλωση πρόθεσης  ψήφου υπέρ του Τραμπ ή εναντίον του. Ολα, η πανδημία προπάντων, ήταν πολιτικά.

Μόνο που όταν όλα είναι πολιτικά, η Πολιτική πεθαίνει. Οταν όλα είναι θέμα πολιτικής, ακόμη και ο χιονιάς, τότε απλώς η πολιτική απαλλάσσεται από κάθε φορτίο ιδεών και κάθε υποχρέωση συγκεκριμένων προτάσεων. Καταντάει να είναι μόνον γυμνή, απροσχημάτιστη μάχη για την εξουσία και τη διανομή των λαφύρων του κράτους – συμβολικών και εντελώς υλικών. Δεν υπάρχει Κέντρο, μόνον αντίθετες πλευρές, δεν υπάρχει αλήθεια, μόνον διαφορετικές εκδοχές της, δεν υπάρχει πραγματικότητα, μόνον αντιτιθέμενες πολιτικές επιθυμίες. Οταν δεν περισσεύει τίποτε εκτός κομματικής αντιπαράθεσης, όταν δεν υπάρχει κανένας κοινός τόπος όπου να καταφύγει η έννοια του «κοινού καλού» ή και της κοινής λογικής, όταν όλα, και τα αυτονόητα, τα αλέθει ο κομματικός μύλος, η δημοκρατία μαραίνεται. Πρώτον, επειδή η ουσία της δημοκρατίας δεν είναι η κυριαρχία της πλειοψηφίας, μα η διαβούλευση, η σύνθεση, ο συμβιβασμός που διαμορφώνει πλειοψηφίες που δεν είναι παγωμένες, ακίνητες για πάντα, σαν μεταφυσικές πίστεις, μα διαμορφώνονται ανάλογα με το θέμα και τη συγκυρία. Και, δεύτερον, επειδή όταν η πολιτική αντιπαράθεση είναι παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, τότε και οι θεσμοί ελέγχου και λογοδοσίας της διακυβέρνησης ατροφούν. Και ανοίγει ο δρόμος για την αυθαιρεσία, τη διαφθορά ή και τα δύο μαζί. Οταν ο απέναντι είναι εχθρός και η σχέση σου μαζί του συμποσούται σε ένα «ή αυτοί ή εμείς», τότε αυτό που θα έπρεπε να είναι έλεγχος της αντιπολίτευσης γίνεται μια χολερική, εμμονική, κακόπιστη άρνηση που λαμβάνει ως απάντηση ένα αιώνια ξινό «δεν δικαιούσθε διά να ομιλείτε». Μικρό παράδειγμα από τη δική μας εντελώς πρόσφατη εμπειρία, όπου η αντιπολίτευση εγκαλεί την κυβέρνηση επειδή έκλεισε τον αυτοκινητόδρομο εν αναμονή χιονοθύελλας. Κι εκείνη απαντά «μιλάτε εσείς που κάψατε τους ανθρώπους στο Μάτι;».

Κινδυνεύει, λοιπόν, η αμερικανική δημοκρατία να «μεσανατολικοποιηθεί», όπως φοβόταν ο Φρίντμαν; Οι φόβοι του έμοιαζε να δικαιώνονται τη νύχτα της εισβολής των τραμπικών στο Καπιτώλιο, αλλά ο νέος Πρόεδρος (και η πλειοψηφία που τον εξέλεξε) θα επιχειρήσουν να ξορκίσουν τους δαίμονες. Είμαστε εμείς σε αντίστοιχο κίνδυνο «λιβανοποίησης»; Μπορούν οι δικοί μας σουνίτες, σιίτες ή μαρωνίτες να είναι οι «κωλοδεξιοί» και οι «αλητοσυριζαίοι» της σοσιαλμιντιακής χυδαιότητας;

Περάσαμε ξυστά, στα πυρακτωμένα μνημονιακά μας χρόνια. Μα επιβιώσαμε. Και αναπτύξαμε αντισώματα, νομίζω. Υπάρχει πάντα ένας κόσμος που μιλά τη γλώσσα των τρολ, τη γλώσσα του κομματικού φανατισμού, και από τη μια πλευρά και από την άλλη. Υπάρχει πάντα ένας κόσμος, για τον οποίο η Πολιτική δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια γυμνή διεκδίκηση εξουσίας (και συμμετοχής στα λάφυρα του κράτους, συμβολικά και εντελώς ταπεινά, υλικότατα). Υπάρχει πάντα ένα κοινό να χειροκροτήσει εκείνους που καταφέρνουν να υποδύονται κάθε μέρα και με κάθε αφορμή τον εν βρασμώ κομματικό πατριωτισμό. Μα για τη μεγάλη πλειοψηφία, όλες οι ενδείξεις το βεβαιώνουν, όλα αυτά είναι απλώς μια διασκεδαστική ή αηδιαστική καρικατούρα.