Τα ζώα ως πολίτες

Δεν είναι, δυστυχώς, λίγες οι περιπτώσεις που ακούμε και διαβάζουμε την είδηση ότι κάποιο ζώο, κυρίως τα οικόσιτα, τα ζώα – συγκάτοικοι, βασανίστηκαν ή θανατώθηκαν από εγκληματικές ανθρώπινες ενέργειες. Πρόσφατα ακούσαμε στα μέσα ενημέρωσης τη βάναυση, μαρτυρική θανάτωση σκύλου με την πλέον τυραννική, κτηνώδη πράξη. Δεν θα κρύψω ότι για όλο αυτό το ζήτημα, της σχέσης ανθρώπου και οικόσιτων, αλλά και άγριων ζώων, είμαι προκατειλημμένος, αφού μια ζωή συνυπήρξα και συνυπάρχω με γατιά και σκυλιά, έμαθα μαζί τους για τη ζωή ως φαινόμενο, για τα ήθη της συνοίκησης ζωντανών όντων μέσα στο φυσικό περιβάλλον και, κυρίως, μέσα στο πολιτισμικό, σε ανθρώπινους οικισμούς και πολυάνθρωπες πόλεις. Μεγάλωσα σε επαρχιακή κωμόπολη, αγροτική και ποιμενική, αργότερα σε μεγαλύτερη πόλη, παρέα με σκύλους – φύλακες, κυνηγούς, συνοδούς αναπήρων και άγρυπνους φύλακες νηπίων δίπλα στην κούνια τους. Εχω συγκινηθεί από σκύλους που, μετά τον θάνατο των συντρόφων τους ανθρώπων, πέθαναν από την πείνα και την αφυδάτωση και την αϋπνία πάνω στον τάφο τους.

Γνώρισα σκυλιά και γάτες που ταξίδεψαν μέσα στον καύσωνα του θέρους ή τους χιονιάδες χιλιόμετρα για να ξαναβρεθούν στα σπίτια όπου μεγάλωσαν, όταν ανάγκες, θάνατοι, εξορίες, οικονομικές πανωλεθρίες ανάγκασαν τους ανθρώπους να εξασφαλίσουν στα οικόσιτα καλύτερους όρους σε άλλα, φιλόξενα χέρια. Εχω συγκινηθεί από την ανησυχία στα μάτια σκύλων του σπιτιού, όταν δουν μέλος της οικογένειας άρρωστο και ανήμπορο. Και έχω βιώσει τον αποχαιρετισμό γέροντος σκύλου μου που, μια νύχτα, ανέβηκε στο κρεβάτι μου, με έγλειψε και αποσύρθηκε στο κρεβατάκι του, όπου τον βρήκαμε το πρωί νεκρό.

Ζώντας χρόνια παιδικά στο αγροτικό σπίτι της οικογένειας της μητέρας μου, συμβίωσα και μαθήτευσα στα ήθη αλόγων, όνων, γουρουνιών, αγελάδων και ταύρων, κουνελιών και, βέβαια, περιστεριών, κορακιών, νυχτερίδων, μελισσών (άγριων και ήμερων), αλλά και οικόσιτων ποντικών και αρουραίων. Τα ποντίκια στο ταβάνι του σπιτιού, οι αρουραίοι στον κήπο και τους αγρούς, οι αετοί και οι οικουροί όφεις, που οι παλαιοί έβλεπαν αυτούς τους τελευταίους εγγυητές της ευτυχίας του νοικοκυριού, καθότι ένας οικουρός όφις κατοικούσε κάποτε προστατεύοντας τον ναό της Αθηνάς στον Παρθενώνα, ενίσχυσαν την εντύπωση της σημασίας της συνύπαρξης.

Εχω προσωπικές συνταρακτικές εντυπώσεις από αστυνομικά σκυλιά που σήμερα είναι πολύτιμοι ανιχνευτές ναρκωτικών ουσιών μέσα στα ευρηματικά αμπαλάζ λαθρεμπόρων διακινητών. Και έχω συγκινηθεί από τα ειδικευμένα σκυλιά στην ανακάλυψη ζωντανών μέσα στα ερείπια ύστερα από σεισμό. Εχω παραστεί χρόνια πριν στη διάσωση από πνιγμό μικρού παιδιού στη θάλασσα από κύνα διασώστη. Τώρα συμβιώνω με έναν εξαίσιο λευκό γάτο που υπάρχει μεταξύ μας στο σπίτι άνετη επικοινωνία και πιστεύω πως σε λίγο καιρό θα συνομιλούμε, και όχι μόνο με νιαουρίσματα.

Σε γειτονιά της Αθήνας όπου κατοικώ σε πολυκατοικία, όπου οι ένοικοι είναι πράγματι φιλόζωοι, αφού όλα τα διαμερίσματα έχουν συγκατοίκους με τους ενοίκους σκυλιά και γάτους, στη μεγάλη αυλή που περιβάλλει την πολυκατοικία κατοικούν σε όμορφα σπιτάκια, προσφορά των ενοίκων, τρεις γενιές γάτων, παππούδες, γονείς και παιδιά. Καθένα με τα χούγια του, τη διαθεσιμότητά του και την αριστοκρατική του απόσταση!

Μέσα στην ταραχή της εποχής, με την επέλαση στον πολιτισμένο μας χώρο ενός ιού, μιας από τις άπειρες μορφές ζωής που συνυπάρχουν μαζί μας και κάθε τόσο έρχονται να μας υπενθυμίσουν τις ζωτικές μας ρίζες, θα έλεγα (και χωρίς κακοφανισμό) τους συγκατοίκους μας στο πλανητικό σύστημα, ήρθε να μας ανοίξει τα μάτια, που συχνά τα καλύπτει η αλαζονεία του «πολιτισμού», ένα εξαίσιο βιβλίο, το «Ζωόπολις», που γράφτηκε μόλις δέκα χρόνια πριν (2011) και κυκλοφόρησε τώρα, με έξοχη μετάφραση του Γρηγόρη Μολυβά, από τις εκδόσεις Πόλις. Εχω συνεργαστεί με όλους σχεδόν τους εκδοτικούς οίκους, αλλά οι εκδόσεις Πόλις, με τις οποίες δεν έχει τύχει να συνεργαστώ, ωστόσο τις τιμώ ιδιαίτερα για την υψηλή ποιότητα τίτλων και εμφάνισης, διευθύνονται από έναν παλιό μου μαθητή, τον Νίκο Γκιώνη. Εξόριστος από τη χούντα στο Κρανίδι, τον είχα μαθητή σε μικρές τάξεις το 1968.

Ετσι, πριν από έναν μήνα παρέδωσε στο ελληνικό κοινό αυτό το εκπληκτικό βιβλίο των πεντακοσίων σελίδων, μια πολιτική θεωρία για τα δικαιώματα των ζώων, της Σου Ντόναλντσον και του Γουίλ Κιμλίκα. O σκοπός της σημερινής παρουσίασης αυτού του πολύτιμου έργου δεν είναι για να ειδοποιηθούν οι φιλόζωοι να διαβάσουν μια πληθώρα πληροφοριών και θεσμικών προτάσεων για τα ζώα που αγαπούν και προστατεύουν. Θα ήταν ευχής έργον το βιβλίο αυτό, θα έλεγα η Βίβλος, να διαβαζόταν από τους αδιάφορους έως τώρα συνανθρώπους μας, τους προκατειλημμένους αρνητικά, ακόμα και εχθρικά διακείμενους. Και μόνο ο τίτλος του έργου «Ζωόπολις» μας οδηγεί σε βαθείς προβληματισμούς για την οργάνωση, τα ήθη, το ύφος ζωής των ζώων. Εως τώρα συνηθίζαμε να μιλάμε για μια ηθική συμπεριφορά του ανθρώπου προς τον ζωικό κόσμο.

Το βιβλίο αυτό αναφέρεται σε μια πολιτική θεωρία για τα δικαιώματα των ζώων. Στο πρώτο μέρος του συγγράμματος αναπτύσσεται μια διευρυμένη θεωρία για τα δικαιώματα των ζώων, έτσι σε σύνοψη το βιβλίο υποστηρίζει ότι «τα ζώα πρέπει να αναγνωρίζονται ως τρωτοί εαυτοί με απαραβίαστα δικαιώματα και ότι αυτές οι προστασίες της εαυτότητας πρέπει να επεκταθούν και στα ζώα, δίχως να αποδυναμωθούν ή να εκτοπισθούν από άλλες ηθικές προτεραιότητες (ενάντια σε εκείνους οι οποίοι θα τοποθετούσαν τα ζώα και τη φύση σε κατώτερο επίπεδο από τους ανθρώπους στην ιεραρχία της ηθικής υπόστασης ή θα υποστήριζαν μια ηθική υπόσταση για τα ζώα που αγνοεί τη σημασία της εαυτότητας)».

Eίναι εξόχως ενδιαφέροντα όσα οι συγγραφείς αναπτύσσουν, αντιπαραθέτοντας τα δικαιώματα του πολίτη σε μια ανθρώπινη κοινότητα με τα δικαιώματα των ζώων. Οι ιδιότητες του πολίτη και τα δικαιώματά τους ανοίγουν ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική ανάλυση της ποικιλομορφίας των σχέσεων ζώων – ανθρώπων. Αναφερόμενοι οι συγγραφείς στα εξημερωμένα ζώα – πολίτες και κατά πόσο αυτό μπορεί να θεσμοθετηθεί, αποφαίνονται πως πρέπει να αλλάξουν ο τρόπος, τα ήθη, οι νομοθεσίες και ισορροπίες, ώστε να αναγνωριστούν στα εξημερωμένα ζώα πλήρεις ιδιότητες ως πολίτες, εκτός φυσικά των ορίων και των όρων της φύσης τους.

Ενα μεγάλο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στα άγρια ζώα και στους ακριβοδίκαιους όρους συνεργασίας μεταξύ κυρίαρχων κοινοτήτων (άνθρωποι – εξημερωμένα ζώα – άγρια ζώα). Ενα τελευταίο μέρος προχωρεί σε μια οριακή ταξινόμηση των ζώων – μετοίκων. Ζώα – μέτοικοι είναι όσα ζουν μέσα στις ανθρώπινες κοινωνίες (από τα ποντίκια έως τα ελάφια και από τους σκίουρους ως τις αλεπούδες) και διεκδικούν και αυτά δικαιώματα ως μετανάστες, μέτοικοι, περιθωριακοί.