«Η λογοτεχνία κινείται σκάβοντας, ανατρέποντας, συγχωρώντας»

Με αφορμή την έκδοση του συγκεντρωτικού τόμου με τίτλο «Διηγήματα» (Καστανιώτης) αναζητήσαμε τη Ρέα Γαλανάκη, σε μια συζήτηση που θα χωρούσε τη λογοτεχνία, τη γραφή, τις ανησυχίες της και τα τεκταινόμενα γύρω μας (ομολογουμένως πριν το κύμα καταγγελιών του ελληνικού MeToo δείξει τις πραγματικές διαστάσεις του). Η αφορμή, λοιπόν, ήταν έντεκα διηγήματα, έντεκα διαφορετικές ματιές στην πραγματικότητα και στον μύθο, στα αισθήματα και στα πάθη, στο όνειρο ή στην τιμωρία, στα σύνορα μνήμης και λήθης. Και στα άλλα όμως σύνορα, αυτά που ενώνουν, που χωρίζουν, που σημαίνουν πόλεμο και προσφυγιά. Σ’ αυτόν τον τόμο συγκεντρώνονται όλα τα διηγήματα (1984-2018) της Ρέας Γαλανάκη, η οποία, εκτός από το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος (1999), έχει τιμηθεί και με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος (2005). Μια μεγάλη συγγραφέας με βαθείς προβληματισμούς πάνω στη ζωή και την τέχνη.

Ποιος είναι ο κυριότερός σας φόβος αυτή την περίοδο και σε τι ελπίζετε περισσότερο;

Φόβος κι ελπίδα είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Από τη μια ζω, και ζούμε όλοι, με τον φόβο μιας ανεξέλεγκτης αρρώστιας / θανάτου, από την άλλη ελπίζουμε ότι θα επιζήσουμε αν έρθουν έγκαιρα τα υπεσχημένα εμβόλια, αν προσέχουμε, αν, αν… Κι αν στο τέλος πέσει αυτό το νόμισμα στον βάλτο που μας τριγυρίζει, αρχίζουν άλλοι ομόκεντροι κύκλοι φόβου κι ελπίδας, π.χ. ο φόβος για την απώλεια της ζωής όπως τη ζούσαμε και η ελπίδα ότι ποτέ δεν υπάρχει το καινούργιο χωρίς το παλιό, ο φόβος μιας οικονομικής κατάρρευσης και η ελπίδα ότι δεν θα προλάβει να συμβεί. Ισορροπίες που μας βοηθούν να ισορροπήσουμε εν τέλει…

Τι αποτύπωμα αφήνει αυτή η παρατεταμένη απομόνωση και η ελαχιστοποίηση, αν όχι απαγόρευση, της απλής ανθρώπινης επαφής; Εσείς πώς το βιώνετε;

Η μία λέξη δεν αρκεί. Δυσκολεύομαι να μη βλέπω φίλους, συγγενείς, συνεργάτες – επειδή πιστεύω ότι στον αδιάσπαστο πυρήνα σώματος και ψυχής εδράζεται (και καλλιεργείται) κάθε συναίσθημα, κάθε σκέψη, κάθε μορφή κοινωνικής συνύπαρξης, από τις παρέες μέχρι τους κοινωνικούς αγώνες. Αντίβαρο σ’ αυτό είναι, θαρρώ, η τύχη μου στο ελάχιστο και ταυτοχρόνως μέγα, ότι δηλαδή δεν είμαι ολομόναχη στο σπίτι. Κι αν το καλοσκεφτώ, αυτός ο περιορισμός δεν είναι ό,τι χειρότερο έχει συμβεί στη ζωή μου, και στις ζωές άλλων βέβαια, αλλά το ξεχνάμε. Χτίζω, λοιπόν, γερά τις άμυνές μου για να αντέξω, μολονότι ξέρω ότι η πανδημία θα μας ταλαιπωρεί για χρόνια. Μήπως το εμβόλιο δεν είναι ήδη μια σπουδαία νίκη;

Φαίνεται πως έχουμε φύγει από την ολιστική αφήγηση και στη γραφή. Πώς το βλέπετε αυτό;

Αν καταλαβαίνω σωστά τον όρο, δεν θα συμφωνήσω. Κάποιοι μπορεί να απέπλευσαν – καλό ταξίδι τους κι αέρας στα πανιά τους. Οι περισσότεροι όμως έλληνες και ξένοι συγγραφείς επιμένουν. Και σωστά επιμένουν στο ότι η λογοτεχνική γραφή, κυρίως το μυθιστόρημα, φιλοδοξεί να είναι μια εν δυνάμει «ολιστική αφήγηση». Δεν μιλώ φυσικά για μόδες, ρεύματα ή προπαντός για πολιτική στράτευση στον χώρο της λογοτεχνίας. Η πρόσκαιρη ύπαρξή τους δεν αναιρεί την εποπτεία επί του κοινωνικού συνόλου, ανεξαρτήτως εποχής, που φιλοδοξεί να επιτύχει κάθε άξιο λόγου μυθιστόρημα.

Κάτω από ποιες συνθήκες ξεκινήσατε την περιπέτεια της γραφής και τι σας ώθησε εκεί;

Ξεκίνησα στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού φτιάχνοντας ποιηματάκια. Θα με ώθησε αναμφίβολα αυτό που ωθεί πολλά μικρά παιδιά, πολλούς ευαίσθητους εφήβους, να «γράψουν». Σημασία έχει, ωστόσο, να συνεχιστεί το γράψιμο, και μαζί του η προσωπική μελέτη της λογοτεχνίας. Παρόλο που εγώ γράφω πολύ δύσκολα, προσπάθησα να συνεχίσω από αγάπη στη λογοτεχνία. Αυτή και μόνο ήταν το κίνητρό μου στην ενήλικη ζωή, οτιδήποτε άλλο θα ακουγόταν σαν φλυαρία. Προφανώς δεν σταμάτησα να διαβάζω, κάτι που το θεωρώ καθημερινή άσκηση για έναν συγγραφέα. Οχι μόνο για να γίνει πιο σοφός, να αναπτύξει την αφηγηματική του τεχνική ή να απολαύσει την τέχνη της γραφής, αλλά και για να παραμείνει ταπεινός μπροστά στα επιτεύγματα των σπουδαίων διαχρονικά μαστόρων.

Ποιος είναι ο τρόπος κατασκευής του λογοτεχνικού κειμένου για εσάς;

Εν αρχή ην η βαθιά συγκίνηση. Ο λόγος έπεται. Ο λόγος κυριολεκτικά, δηλαδή η διά των λέξεων και νοημάτων ανάπτυξη της αρχικής συγκίνησης. Αλλά και ο λόγος ως λογική, δηλαδή εκείνη η ανελέητη συγγραφική λογική που ζυγίζει, σβήνει, συμπυκνώνει, μαλώνει, κατσαδιάζει, θεωρεί κάτι ημιτελές ή τελειωμένο. Με βασανίζει ο ανταγωνισμός τους προτού συμφιλιωθούν.

Τα «Διηγήματα» εκτείνονται από το 1984 έως και το 2018. Ποιοι είναι οι οδοδείκτες εκείνης της περιόδου;

Εξωτερικοί οδοδείκτες: Πάτρα κυρίως, Αθήνα και ελάχιστη Νέα Υόρκη – εκεί γράφτηκαν. Συγγραφικοί οδοδείκτες: η έκδοση των τριών πρώτων διηγημάτων μου με ενθάρρυνε να προχωρήσω στο πρώτο μου μυθιστόρημα. Ψυχικοί οδοδείκτες: επιτέλους ηρεμία στο ταξίδι της ζωής μου, όπου ένας σκοτεινός βυθός δεν έπαψε ποτέ να αναδεύεται, κι εγώ να φοβάμαι σαν παιδί. Αλλά αυτό δεν μας συμβαίνει πάντα;

Πού εντοπίζετε τη διαφορά της μικρής φόρμας σε σχέση με τα μυθιστορήματά σας;

Αν η πεζογραφία είναι μια θεά, τότε το διήγημα είναι το πορτρέτο της, η νουβέλα το μπούστο της, το δε μυθιστόρημα ολόκληρο το άγαλμά της – όπως παραστατικά έχω γράψει αλλού. Το καθένα μπορεί να έχει το δικό του κάλλος, την επάρκεια που απαιτεί το είδος του, αλλά μπορεί να είναι και για κλάματα. Με άλλα λόγια, η ποιότητα δεν εξαρτάται από το είδος. Ωστόσο, το ολόσωμο άγαλμα της θεάς, το μαρμάρινο ή μπρούντζινο ή από ταπεινό πηλό φτιαγμένο, έχει τις πιο μεγάλες απαιτήσεις από τον δημιουργό του. Το γνωρίζουμε, τόσο τα αγάλματα όσο και οι συγγραφείς και οι αναγνώστες.

Οι ήρωές σας, μέσα σε μια σκληρή ζήση, βρίσκονται στις παρυφές της Ιστορίας και τη συνδημιουργούν. Ηττημένοι νικητές, που σμιλεύουν τη μοίρα τους. Πού συναντήσατε αυτούς τους ανθρώπους, τι «ζητούν» από εσάς και ποιος πιστεύετε ότι είναι ο ρόλος εκείνων που δεν προορίζονται για ανδριάντες;

Η λογοτεχνία είναι γένους θηλυκού στη γλώσσα μου, γι’ αυτό «δεν στήνει ανδριάντες». Δεν μου μιλούν οι ένδοξοι, οι αυτάρεσκοι, οι συνήθως μονοσήμαντοι ανδριάντες. Τι θα πει όμως ότι η λογοτεχνία είναι γένους θηλυκού στη γλώσσα μου – εκτός από το γραμματικό της γένος; Μα ότι για μένα η λογοτεχνία εξακολουθεί να είναι ανθρωποκεντρική, δηλαδή συγκεντρώνεται στο προσωπικό δράμα και όχι στο δημόσιο μεγαλείο. Οτι για μένα η ζωή των λογοτεχνικών ηρώων κινείται μεταξύ μύθου και πραγματικότητας, μεταξύ τραύματος και επούλωσης, μεταξύ έρωτος και θανάτου, μεταξύ ορατού και αοράτου – γενικώς ανάμεσα στα αντιθετικά, τα απαγορευτικά όρια που θέτει κάθε κοινωνία για να προστατέψει τον εαυτό της. Η λογοτεχνία κινείται σκάβοντας, ανατρέποντας, συγχωρώντας, διασκεδάζοντας, επαναστατώντας. Α, και πού βρίσκω τους ήρωές μου; Μα γύρω μου κι εντός μου. Τόσο απλά.

Στα διηγήματά σας διαβάζουμε ιστορίες που σας έχουν απασχολήσει ως αφηγηματικά μοτίβα. Οπως τα μεταναστευτικά ρεύματα, η σκληρότητα των κλειστών κοινωνιών. Με τι τρόπο η ποιητική σας κοιτά πίσω από τους καθρέφτες των στερεοτύπων;

Ισχυρίζομαι ότι η λογοτεχνία που επαναλαμβάνει κάθε είδους στερεότυπα (σεξιστικά, φυλετικά, κοινωνικά, θρησκευτικά, ιστορικά, πολιτικά κ.λπ.) είναι ένα εμπρόθετο και φτηνό μπεστσελεράκι – και ως προς το τι λέει, και ως προς τον τρόπο που το λέει. Στις μέρες μας ανθεί και λουλουδίζει βέβαια, υπηρετώντας, εκτός άλλων, ό,τι πιο αντιδημοκρατικό, εθνικιστικό, έως και φασιστικό υπάρχει μέσα στην ελληνική κοινωνία. Οι περισσότεροι συγγραφείς προσπαθούμε να είμαστε στον αντίποδα αυτής της δήθεν λογοτεχνίας. Ωστόσο, τέτοια βιβλία συμπεριλαμβάνονται στα «ευπώλητα» κάποιων εφημερίδων μαζί με μερικά πολύ σημαντικά βιβλία, που ευτυχώς έχουν κι εκείνα τις πωλήσεις τους· όμως η ασυγχώρητη εξίσωσή τους προσφέρει άλλοθι στους υπευθύνους για αυτή την εγκληματική εξίσωση. Γιατί, π.χ., οι ταινίες διαφημίζονται με αστεράκια βάσει των εισιτηρίων και όχι βάσει της ποιότητας;

Τα κείμενά σας δεν εξιστορούν παραθετικά γεγονότα. Βρίσκονται εκεί όπου το αληθές είναι και μυθιστορηματικό. Ή μια άλλη όψη εκείνου που ονομάζουμε πραγματικότητα. Ποια η σχέση σας με τον μύθο;

Κάθε αφήγηση οφείλει να είναι παραθετική, αλλιώς δεν μας λέει ο συγγραφέας μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος. Ας μην μπερδεύουμε εντούτοις την παραθετικότητα με την τεχνική – υπάρχουν χίλιοι κι ένας τρόποι για να πει κανείς την ίδια ιστορία. Οσο για την πραγματικότητα και τη σχέση της με τον μύθο, αυτά για μένα προχωρούν σαν σιαμαίοι αδερφοί στη λογοτεχνία, επειδή, αν το παρατηρήσετε, έτσι συμβαίνει και στη ζωή. Χωρίς τη φαντασίωση, είτε του προσωπικού του μύθου ο καθένας είτε του συλλογικού, θα μας ήταν πολύ πιο δύσκολο να επεξεργαστούμε τα γεγονότα της ζωής μας ή να καταλάβουμε τις διαφορετικές εκδοχές του ίδιου γεγονότος.

Εχετε αναφέρει στο παρελθόν ότι για να καταπιαστεί ένας λογοτέχνης με το αποτύπωμα της Ιστορίας οφείλει να έχει ενεργό πολιτική συνείδηση. Μπορείτε να μας το εξηγήσετε περαιτέρω;

«Πολιτική σε βάθος χρόνου είναι η Ιστορία» έβαλα ως τίτλο σε παλιότερο δοκίμιό μου. Με την ευρύτερη όμως έννοια του όρου «πολιτική», που αγγίζει τη φιλοσοφία, την ηθική, την ανθρωπολογία, την ιστορία της τέχνης, την οικονομία οπωσδήποτε και άλλα πολλά. Ολοι το ξέρουμε, δεν υπάρχει εκτίμηση του παρελθόντος χωρίς – εν μέρει – και την κοσμοθεωρία του εκτιμητή. Ενα παράδειγμα, χρήσιμο λόγω της επετείου, είναι το παλίμψηστο ερμηνειών για την Επανάσταση του 1821-1828. Μερικές από τις πιο σημαντικές ερμηνείες διαδέχτηκαν η μία την άλλη επί δύο αιώνες θέτοντας ερωτήματα (και αντλώντας τα ανάλογα συμπεράσματα) τα οποία αντιστοιχούσαν στην πολυπλοκότητα των κοινωνιών που επιχείρησαν να ερμηνεύσουν την εμβληματική Επανάσταση· συχνά, για να καρπωθούν προσωρινά πολιτικά οφέλη ή να υποστηρίξουν ιδεολογικές διαφορές. Ωστόσο, η λογοτεχνία δεν ταυτίζεται ποτέ ούτε με την Ιστορία, ούτε με καμία άλλη επιστήμη, ούτε φυσικά με την τρέχουσα πολιτική. Είναι Τέχνη. Τέχνη με μακρά παράδοση και συνεχή ανθοφορία, γεγονός που την καθιστά αυτόνομη. Η αυτονομία της στηρίζεται στη διαφορά, η δε διαφορά στηρίζεται στα βέλη που διαθέτει η αιώνια φαρέτρα της: άλλη προσέγγιση, άλλη σκέψη, άλλη οπτική. Προπάντων, άλλος λόγος. Θα πρόσθετα ότι δεν υπάρχει συγγραφέας χωρίς πολιτική συνείδηση, όπως τη διευκρίνισα πιο πάνω. Ούτε καν αυτοί που δηλώνουν «απολιτικοί» από μόδα, πονηριά ή άλλες σκοπιμότητες. Διότι, αν ένας συγγραφέας δεν προσπαθεί να καταλάβει, όσο πιο βαθιά μπορεί, με ποιο τρόπο λειτουργεί η κοινωνία όπου ζει, δεν μπορεί να κάνει την απαραίτητη αναγωγή ώστε να προσεγγίσει άλλες κοινωνίες ή αυτό που λέμε Ιστορία. Ούτε καν το οικογενειακό του παρελθόν δεν μπορεί να προσεγγίσει με επάρκεια, ενδεχομένως ούτε τη ζωή του.

Ποιος ο ρόλος του διανοουμένου σήμερα – εάν υπάρχει – και ποιο το ειδικό του βάρος στην κοινωνία;

Σήμερα στον λόγο των διανοουμένων αποτυπώνεται ο καινούργιος διχασμός της κοινωνίας μας, διχασμός που διακρίνεται και σε άλλα κράτη. Γι’ αυτό και αναρωτιέμαι αν αυτή η ερώτηση έχει χάσει πλέον τη σημασία της. Στο Διαδίκτυο, το απίστευτα χρήσιμο στη διάρκεια του εγκλεισμού, ο λόγος των διανοουμένων έχει ελάσσονα ρόλο, ενώ το ίδιο μέσον μπορεί να προκαλέσει μέχρι και φασιστοειδείς κινητοποιήσεις (πρόσφατη «κατάληψη» Καπιτωλίου). Ομως σήμερα, πέρα από τις όποιες ερμηνείες του παρελθόντος ή της Ιστορίας, το ίδιο το παρόν μας είναι συχνά αποτέλεσμα μιας ψεύτικης ειδησεογραφίας στο Διαδίκτυο, σε ορισμένα κανάλια ή έντυπα. Αλλά σ’ αυτή την εποχή ζούμε, με αυτήν θα παλέψουμε. Με το ένα πόδι στο παλιό, με το άλλο στο καινούργιο, όπως πάντοτε συμβαίνει. Προσωπικά, πάντως, με αγγίζει πιο βαθιά ο λόγος των λογοτεχνών από τον λόγο των σημερινών διανοουμένων.