Ακύρωση τώρα!

Στη ραψωδία θ’ της «Οδύσσειας» ο πρωταγωνιστής έχει μόλις παραγγείλει στον Δημόδοκο να τραγουδήσει για τον Δούρειο Ιππο. Οι συνδαιτημόνες στο παλάτι του Αλκίνοου έχουν συγκεντρωθεί για το βραδινό γεύμα, κόβουν κομμάτια κρέας, κορώνουν με φαγητό και κρασί. Σε λίγο ο Οδυσσέας θα τους αποκαλύψει την ταυτότητά του, καθώς ξαναβρίσκει τον εαυτό του μέσα στους αθλητικούς αγώνες και την ανθρώπινη συναναστροφή. Ακούγοντας τον τυφλό αοιδό «έλιωνε, το δάκρυ του έτρεχε ασταμάτητο μουσκεύοντας τα μάγουλά του» (μτφ. Δημήτρη Ν. Μαρωνίτη). Αλλά είναι σ’ αυτό το σημείο του έπους που ο ποιητής ενσωματώνει μια σπάνια εικόνα: «Πώς μια γυναίκα μοιρολογεί τον άντρα της πεσμένη πάνω του, που εκεί, μπροστά στην πόλη του και στον λαό του, πέφτει για την πατρίδα πολεμώντας και τα τέκνα του… κι εκείνη, όπως τον βλέπει τώρα να σπαρταρά και να τελειώνει, γύρω του σωριασμένη, σπαράζει από το κλάμα· ενώ οι εχθροί με τα κοντάρια τους πισωχτυπούν αλύπητα στην πλάτη και στους ώμους, τη σέρνουν να την πάρουν σκλάβα τους, για να βουλιάξει στης δυστυχίας τον πόνο. Πώς το πικρότατό της πάθος μαραίνει πρόσωπο και παρειές, έτσι κι ο Oδυσσέας θρηνώντας έχυνε τότε το πικρό του δάκρυ». Ο θρήνος του Οδυσσέα, του «πολύτροπου» και «θεϊκού», παρομοιάζεται με τον θρήνο μιας γυναίκας – και μάλιστα ξένης. Σκλάβας. Ηττημένης.

Ομολογουμένως η εικόνα απέχει έτη φωτός από την πολεμική που επανέρχεται το τελευταίο διάστημα χρεώνοντας στους μελετητές της κλασικής γραμματείας το στίγμα του Κακού: την αναπαραγωγή της «λευκής ανωτερότητας» που αποσιωπά τις αλήθειες άλλων λαών, φυλών και δογμάτων. Σαν να βρέθηκε η μπαζωμένη πηγή απ’ την οποία θα περάσουν στον 21ο αιώνα τα «κεκρυμμένα από καταβολής»: ο ρατσισμός, οι προκαταλήψεις και ο σεξισμός που έφεραν τα αρχαία κείμενα. Το ζήτημα ανακίνησε πρόσφατα το προφίλ του Dan-el Padilla Peralta, αναπληρωτή καθηγητή Κλασικών Σπουδών στο Πρίνστον, το οποίο υπογράφει η Ρέιτσελ Πόζερ στο περιοδικό των New York Times. Ο εικονοκλάστης Peralta είχε «περάσει» και από την Αθήνα το 2017 με ένα κείμενό του για την έκθεση «Liquid antiquity» στο Μουσείο Μπενάκη. «Θέλω να υμνήσω την ικανότητα της ρευστής αρχαιότητας να περιλαμβάνει όλες τις όψεις των αποβλήτων, τη βρομερή τους οσμή, την υγρή μπόχα, τα στερεά περιττώματα ανθρώπων και ζώων» έγραφε στα «Απόβλητα» (το απόσπασμα μεταφέρεται για τις ανάγκες της περιγραφής, χωρίς απαξιωτική διάσταση). Η αρχαιότητα δεν είναι και τόσο αποκαθαρμένη, πιστεύει και σήμερα. Ο κλάδος των Κλασικών Σπουδών παρέλαβε τους μύθους της ανωτερότητας και συνεχίζει να τους παράγει σε επικίνδυνες ποσότητες.

Ο Peralta δεν είναι μόνος του σ’ αυτή την εκστρατεία, που ευαγγελίζεται την ακύρωση πολλών βεβαιοτήτων – ακόμη και την αναμόρφωση του κλάδου έτσι ώστε να αποκαθαρθεί από την προγονική «λευκότητα». Είναι υπερβολή να καθαγιάζεις την αρχαία γραμματεία και να ανακαλύπτεις στον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό το Big Bang του πολιτισμού. Ή να μετατρέπεις σε τοτέμ ένα κείμενο παραχαράσσοντας τον πολιτισμικό του πλούτο. Αλλο τόσο μονολιθικό, ωστόσο, είναι να ακυρώνεις την ποίηση που εγκιβωτίζει, στο όνομα μιας ατζέντας «που συμβαίνει τώρα».

«ΔΙ’ ΕΣΟΠΤΡΟΥ ΕΝ ΑΙΝΙΓΜΑΤΙ». Τα κείμενα είναι αυτά που δίνουν συνήθως τη λύση απαιτώντας, ωστόσο, το τίμημα: να αναγνωρίσεις το ιστορικό περιβάλλον τους, να διακρίνεις την πολυπλοκότητα που τα δημιούργησε και να ακούσεις τις αμφισημίες τους. Ο Οδυσσέας συγκρίνεται με μια γυναίκα πεταμένη στο χώμα. Ο ρίψασπις του Αρχίλοχου ανοίγει μία ρωγμή στο ομηρικό ιδανικό του κλέους περνώντας στην επικράτεια της λυρικής, εσωτερικής ποίησης. Παρόλο που οι αρχαίοι συγγραφείς μπορούν να προκαλέσουν «πολιτικές αναγνώσεις», δεν συνιστούν από μόνοι τους πολιτική. Οπως και η Βίβλος, είναι μια γλώσσα της αυθεντίας. Ο Μεγάλος Κώδικας που προσφέρεται πλέον για ερμηνείες, συμπεράσματα, παραναγνώσεις και καταχρήσεις. Τα κλασικά κείμενα δεν υποβάλλουν από μόνα τους την ιδέα που έχουμε για την ομορφιά, την εξουσία, την ηθική ή την ταυτότητα. Εμείς τα χρησιμοποιούμε σαν πρίσμα από το οποίο διαμορφώνονται οι ιδέες. Διαβάζουμε μονίμως «δι’ εσόπτρου εν αινίγματι».

Ισως το πιο ενδιαφέρον σ’ αυτή τη σύγκρουση είναι το ιστορικό παράδοξο. Η αρχαιοελληνική και ρωμαϊκή γραμματεία πέρασαν στο DNA του δυτικού στοχασμού μόλις την περίοδο του Διαφωτισμού. Θεωρήθηκαν μάλιστα μια απελευθερωτική δύναμη απέναντι στο δόγμα της Βίβλου. Τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια του 18ου και 19ου αιώνα έκοβαν τους δεσμούς τους με την Εκκλησία και η μελέτη της αρχαιότητας γινόταν η καινούρια αφήγηση. Ο Ντιντερό και ο Χιουμ ανακάλυπταν στην αρχαιότητα τα ψήγματα που θα μεταμορφώνονταν στο δικό τους μανιφέστο ελευθερίας. Ενα από αυτά ήταν ο επικήδειος ενός κορυφαίου πολιτικού για τους χαμένους συμπολίτες του, στον Κεραμεικό του 431 π.Χ. Μοιάζει αληθινά παράδοξο όταν ένας σύγχρονος μελετητής προσκρούει σε στίχους όπως οι παρακάτω και θυσιάζει κομμάτι της επιστημοσύνης του για να ακυρώσει την ανθρωπότητα που κλείνουν μέσα τους: «Των επιφανών ανδρών τάφος είναι όλη η γη, και δεν είναι μόνο η επιγραφή στις επιτύμβιες στήλες στην πατρίδα τους που δηλώνει το όνομά τους, αλλά και στους ξένους τόπους σώζεται άγραφη μέσα στην ψυχή καθενός η ανάμνηση όχι τόσο του έργου, όσο της απόφασής τους» (Θουκυδίδη «Ιστορία», Πόλις, 2011, μτφ. Ν.Μ.Σκουτερόπουλος).