Αλάτι και αρτηριακή υπέρταση: μια εύθραστη ισορροπία

H σχέση του άλατος (επιστημονικά χλωριούχο νάτριο) με την αρτηριακή υπέρταση είναι πολύ καλά τεκμηριωμένη με βάση την παθοφυσιολογία και την επιδημιολογία. Πριν από περισσότερες από πέντε δεκαετίες ο μεγάλος φυσιολόγος Guyton υποστήριξε ότι οι υπερτασικοί παρουσιάζουν διαταραχή στη νεφρική απέκκριση νατρίου. Η μελέτη INTERSALT το 1988 ανέδειξε τη σχέση του άλατος με την αυξημένη επίπτωση της αρτηριακής υπέρτασης.

Η μείωση της πρόσληψης άλατος μειώνει την αρτηριακή πίεση κυρίως σε υπερτασικά άτομα και λιγότερο στους νορμοτασικούς σε όλο το ηλικιακό φάσμα. Ωστόσο, αυτή η μείωση παρουσιάζει μεγάλη ετερογένεια. Τα άτομα που εμφανίζουν τη μεγαλύτερη μείωση της αρτηριακής πίεσης χαρακτηρίζονται «αλατοευαίσθητα». Η αλατοευαισθησία είναι πιο συχνή σε ηλικιωμένους, διαβητικούς, υπερτασικούς, νεφροπαθείς, υπέρβαρους και σε άτομα μαύρης φυλής. Το 40% περίπου των υπερτασικών ατόμων παρουσιάζουν αλατοευαισθησία. Πιθανότητα σχετίζεται με τον μηχανισμό αποβολής νατρίου από τους νεφρούς (νατριούρηση), ενώ μελέτες αναδεικνύουν και πρόσθετους μηχανισμούς που εμπλέκουν το δέρμα ή και το ανοσοποιητικό σύστημα.

Οι επιπτώσεις του νατρίου στην πίεση είναι μεγαλύτερες στα άτομα με μειωμένη πρόσληψη καλίου, διότι το κάλιο βοηθάει στο να αποβάλει ο οργανισμός το νάτριο. Συστήνεται λοιπόν μια διατροφή πλούσια σε φρούτα και λαχανικά, που είναι πηγή καλίου, για τον καλύτερο έλεγχο της υπέρτασης. Μελέτες έχουν συσχετίσει την αυξημένη κατανάλωση άλατος με υπερτροφία της καρδιάς, αγγειακή δυσλειτουργία, αλλά και πρωτεϊνουρία, οστεοπόρωση και κάποια αυτοάνοσα νοσήματα. Η μείωση της κατανάλωσής του έχει συσχετιστεί με 25%-30% χαμηλότερο κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, οι άνθρωποι καταναλώνουν παγκοσμίως περίπου διπλάσια από τη συνιστώμενη ποσότητα αλατιού. Η μεγαλύτερη ποσότητα άλατος, άνω του 70%, λαμβάνεται από τις προπαρασκευασμένες τροφές. Για να περιορίσουμε την κατανάλωσή του, θα πρέπει να προτιμώνται τα φρέσκα τρόφιμα, και κυρίως να ελέγχονται προσεκτικά οι ετικέτες των τροφίμων και ειδικά η περιεκτικότητα κάθε τροφίμου σε νάτριο. Σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες, η συνιστώμενη πρόσληψη άλατος είναι έως 5 gr/ημέρα (περίπου 2.000 mg Na⁺), που αντιστοιχεί περίπου σε 1 κουταλάκι του γλυκού.

Στην Αρχαία Ελλάδα το αλάτι ήταν σύμβολο αλληλεγγύης και φιλίας, με απότοκο την κοινή έκφραση «μοιράζομαι ψωμί κι αλάτι». Σήμερα, η διατροφή πλούσια σε αλάτι αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για τα καρδιαγγειακά νοσήματα και πρέπει να ληφθεί συντονισμένη μέριμνα από την πολιτεία και τους επιστημονικούς φορείς για τον περιορισμό της περιεκτικότητας άλατος στην καθημερινή διατροφή, περιλαμβανομένων των αρτοσκευασμάτων.

Ο Κωνσταντίνος Τσιούφης είναι καθηγητής Καρδιολογίας ΕΚΠΑ – Α’ Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική στο «Ιπποκράτειο» Αθηνών