Ο θάνατος του Καμί και η «θεωρία της KGB»

Οι σχεδόν μυθιστορηματικές διαστάσεις που έχουν δoθεί κατά καιρούς στη ζωή του Αλμπέρ Καμί κάνουν πολλές φορές το έργο και τη σκέψη του να κρύβονται πίσω από τα παραβολικά κάτοπτρα των ερμηνειών. Το σίγουρο είναι πως ο πολιτικοηθικός χάρτης του στοχαστή παραμένει ξάστερος. Μέχρι αποδείξεως… Ομως μέχρι σήμερα εκείνο που παραμένει κενό στις χιλιάδες βιογραφικές αναλύσεις ή προσπερνάται σε μια αράδα είναι ο θάνατός του. Πριν από 61 χρόνια στις 4 Ιανουαρίου του 1960, όταν πεθαίνει στα 46 του χρόνια, σε αυτοκινητικό δυστύχημα στο Βιλμπλεβέν, ένα χωριό 120 χιλιόμετρα έξω από το Παρίσι. Ο εκδότης και επιστήθιος φίλος του Μισέλ Γκαλιμάρ χάνει τον έλεγχο του οχήματος και πέφτει σε δέντρο με υπερβολική ταχύτητα. Τρία χρόνια πριν, το 1957, ο Καμί είχε κερδίσει Νομπέλ Λογοτεχνίας, επειδή «φωτίζει τα προβλήματα της ανθρώπινης συνείδησης του καιρού μας», όπως σημείωνε το σκεπτικό της Σουηδικής Ακαδημίας. Ετσι επιβεβαιώθηκε η μακάβρια ρήση του Τ.Σ. Ελιοτ, που έλεγε ότι το Νομπέλ είναι το εισιτήριο για την κηδεία του κατόχου. Με την έννοια ότι μετά δεν έχεις να κάνεις απολύτως τίποτα το σημαντικό. Στα συντρίμμια του δυστυχήματος βρέθηκε ένα χειρόγραφο με τίτλο «Ο πρώτος άνθρωπος». Ενα ημι-αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα που σύμφωνα με πηγές του περιβάλλοντος Καμί θα ήταν το αριστούργημά του. Αλλά με αν δεν γράφεται η ιστορία.

Τα χρόνια που ακολούθησαν, σιγή ιχθύος για τις συνθήκες θανάτου του. Ολοι απέφευγαν να αρθρώσουν έστω και μια υποψία. Ουσιαστικά από το 2011 και ύστερα ο ιταλός συγγραφέας και δημοσιογράφος Τζιοβάνι Κατέλι γράφει μια σειρά άρθρων στην «Corriere della Sera», όπου απλώνει υποτίθεται τον χαμένο χάρτη για την εξήγηση του θανάτου του. Γυρίζει επίμονα στα συντρίμμια του αμαξιού και στα ευρήματα του δυστυχήματος. Η έρευνα συγκεντρώνεται στο βιβλίο με γενικό τίτλο «Ο θάνατος του Καμί» («The death of Camus», εκδ. Hurst, αμετάφραστο στα ελληνικά ακόμη), με πρόλογο του Πολ Οστερ, που μάλιστα φαίνεται να αποδέχεται πολλούς από τους ισχυρισμούς του συγγραφέα. Στο βιβλίο που κυκλοφόρησε στην αγγλική γλώσσα τέλη του περασμένου χρόνου, το γενικό συμπέρασμα είναι πως ο Καμί υπήρξε στόχος από εκτελεστές της Σοβιετικής KGB σε συνεργασία με διαύλους της τότε γαλλικής κυβερνήσεως. Δηλαδή τον Σαρλ Ντε Γκωλ. Οι λόγοι αποδίδονται στον ευρύ αντιδογματισμό του νομπελίστα και στο ότι είχε προσεγγιστεί για πολιτικούς λόγους από τη ρωσική πλευρά, αλλά δεν ενέδωσε.

Η ΠΡΩΤΗ ΑΝΑΦΟΡΑ. Το βασικό κλειδί όπως αποδίδεται από τον Κατέλι που ανοίγει την έρευνα βρίσκεται στα ημερολόγια του βραβευμένου τσέχου ποιητή και μεταφραστή Γιαν Ζαμπράνα. Εκεί υπάρχει η πρώτη αναφορά ότι ο Καμί δεν είχε ένα απλό δυστύχημα. Ο ποιητής γράφει στα σημειωματάριά του το 1980 ότι «ένας καλά δικτυωμένος αξιωματούχος, μια καλά πληροφορημένη πηγή» τού ομολόγησε πως το ατύχημα προήλθε από πράκτορες την KGB. Οι οποίοι «πείραξαν» τον άξονα και κυρίως τα ελαστικά του αυτοκινήτου, έτσι ώστε να τρυπήσουν όταν αναπτυχθεί μεγάλη ταχύτητα. Αντίποινα όπως λέγεται για ένα καυστικό άρθρο κατά της σοβιετικής ηγεσίας, που δημοσίευσε ο Καμί στην εφημερίδα «Franc-Tireur», το 1957. Να σημειώσουμε ότι ο Καμί είχε καταφερθεί από το φθινόπωρο του 1956 με σφοδρότητα εναντίον της επέμβασης στην Ουγγαρία και είχε υποστηρίξει δημόσια τον Μπόρις Πάστερνακ. Στη συνέχεια της αφήγησης μπλέκονται και άλλα πρόσωπα με επιχειρήματα αμφιβόλου προελεύσεως. Εκείνο που προσπαθούμε να δούμε μέσα από τις έρευνες είναι ο στόχος του βιβλίου. Εάν, για παράδειγμα, αποσκοπεί σε μια σοβαρή αναψηλάφηση των συνθηκών θανάτου του Καμί. Εάν και αυτές υπάρχουν. Ο Κατέλι προσπαθεί να ανοίξει κλειστές πόρτες, αλλά δεν φαίνεται να έχει επαρκή στοιχεία στα χέρια του. Το βιβλίο με τα όποια αφηγηματικά χαρίσματα έχει ήδη δώσει τροφή σε απορίες που αιωρούνται στους λογοτεχνικοπολιτικούς διαδρόμους για δεκαετίες. Κινείται όμως στη σφαίρα μιας παρασκηνιακής νουθεσίας. Εξυπηρετεί όσους θέλουν να εισχωρήσουν πάση θυσία στο κέλυφος του μύθου και να ανασύρουν εκφάνσεις μιας προκατασκευασμένης αλήθειας. Η μετα-κοινωνική αμφισβήτηση σχεδόν κάθε πορίσματος του παρελθόντος αποτελεί κι ένα επιπλέον κίνητρο για τον Κατέλι. Ταυτόχρονα, από την πίσω πλευρά, πορεία του βιβλίου επιβεβαιώνει το παγκόσμιο ενδιαφέρον για οτιδήποτε κινείται γύρω ή αφορά τον Αλμπέρ Καμί.