Πόσο της επιτρέπεται να είναι ανεύθυνη;

Η γκρίνια εμφανίστηκε σχεδόν ταυτόχρονα με τις πρώτες κακές δημοσκοπήσεις και δεν έφυγε ποτέ – αναδεικνύεται όμως καλύτερα ύστερα από ένα επικριτικό κείμενο ή όταν τα νούμερα κάπου δεν κολλάνε. «Ζούμε στην εποχή», γράφουν συχνά τα κομματικά Μέσα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, «που πιο πολλοί κάνουν κριτική στην αντιπολίτευση παρά στην κυβέρνηση». Αυτή είναι, επισήμως, η βασική συνθήκη εξαιτίας της οποίας η συνθηματολογία του ΣΥΡΙΖΑ εμπλουτίστηκε με τη φράση «έλλειμμα δημοκρατίας». Οι δημοσιογράφοι μπήκαν στο στόχαστρο, ενώ το περίφημο σποτάκι της παρουσιάστριας που κυνηγάει να πιάσει ευρώ και δοξάζει τον Κυριάκο Μητσοτάκη αποτέλεσε το επιστέγασμα του αφηγήματος. Δεν είναι όμως μόνο ο ΣΥΡΙΖΑ και δεν είναι μόνο τα ΜΜΕ. Η μουρμούρα όλων για τον λίγο χρόνο στα κανάλια, για τη συστημική δηλαδή εκπροσώπησή τους, συνοδεύεται από την αντίστοιχη έκπληξη όταν θέματα που δεν αφορούν την κυβέρνηση αλλά ενοχλούν την αντιπολίτευση απασχολούν επί μέρες τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

ΟΙ ΔΗΜΟΣΚΟΠΗΣΕΙΣ. Γιατί να ασχοληθεί κανείς με την αντιπολίτευση; Με βάση τις δημοσκοπήσεις, δεν υπάρχει κανένας απολύτως λόγος. Το κόμμα που βγήκε δεύτερο στις τελευταίες εκλογές συνεχίζει να είναι δεύτερο με μεγάλη διαφορά, ενώ τα υπόλοιπα, από το Κίνημα Αλλαγής έως το ΜέΡΑ25, λειτουργούν λόγω ποσοστού ως μικροί παίκτες στην κοινοβουλευτική σκακιέρα. Από άποψη προγράμματος, τουλάχιστον στο πεδίο της αξιωματικής αντιπολίτευσης, το μέλλον συνεχίζει να προβλέπεται νεφελώδες: εσωτερικές εντάσεις, διαφορετικές γραμμές και μια εσάνς 2012 διακατέχουν τις πρωτοβουλίες του ΣΥΡΙΖΑ, με εξαίρεση τις φορές που επιλέγει να μιλάει ως πρώην «κυβερνώσα Αριστερά» – κυρίως σε θέματα που άπτονται της εξωτερικής πολιτικής. Στο Κίνημα Αλλαγής αναμένονται εκλογές τον Νοέμβριο, άρα έως τότε αναμένεται και ένας αυτονόητος κύκλος προεκλογικών εντάσεων. Η Κεντροαριστερά υποφέρει από την κατάρα κάθε μικρού κόμματος: ακόμα κι αν αυτά που λέει είναι εφαρμόσιμα, κανείς δεν τους δίνει σημασία μέχρι να τα αναδείξει ένας εκ των δύο μεγαλύτερων αντιπάλων. Το ΚΚΕ ελάχιστα έχει αλλάξει τα τελευταία είκοσι χρόνια, η Ελληνική Λύση ψαρεύει στους αντιεμβολιαστικούς, ψεκασμένους κύκλους και το ΜέΡΑ25 στους δικούς του, στα αριστερά του ΣΥΡΙΖΑ.

Γιατί, λοιπόν, να ασχοληθεί κανείς με την αντιπολίτευση; Η σοβαρή απάντηση είναι πως, θέλει – δεν θέλει, η αντιπολίτευση είναι ένα από τα πιο βασικά συστατικά του πολιτεύματος. Η προσφορά εναλλακτικού σχεδίου, η κριτική και ο έλεγχος της κυβέρνησης με τρόπο θεσμικό και αξιόπιστο, ακόμα και η σκληρή αντιπαράθεση ή η συναίνεση όπου και όποτε χρειάζεται – η υπέρβαση, δηλαδή, του ρόλου που της έχει ανατεθεί – είναι η ραχοκοκαλιά της πολιτικής κανονικότητας που ψάχνουμε ήδη από τις τελευταίες εκλογές. Πόσο της επιτρέπεται, άρα, να είναι ανεύθυνη, να πνίγεται στην ανεπάρκειά της; Πριν από τη δεκαετία της κρίσης, το δικομματικό πλαίσιο της Μεταπολίτευσης πρόσφερε μια σιγουριά, ένα μαξιλαράκι ασφαλείας: ό,τι κι αν συνέβαινε, οι δύο πόλοι του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ λειτουργούσαν αντιθετικά, αλλά συμπληρωματικά – κάθε φορά που ο ένας δεν ήταν αρκετός, εμφανιζόταν ο άλλος, διεκδικώντας με αξιώσεις την εξουσία. Ακόμα και σε περιόδους που η πόλωση ξεπερνούσε τα όρια, όπως στα τέλη της δεκαετίας του ’80, η ίδια ασφάλεια παρέμενε. Καθόλου τυχαία, αμέσως μετά το σκάνδαλο Κοσκωτά και τη συνεργασία ανάμεσα σε ΝΔ και ενιαίο Συνασπισμό, το ΠΑΣΟΚ συμμετείχε στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Ξενοφώντα Ζολώτα μαζί με εκείνους που είχαν ξεκινήσει τη διαδικασία παραπομπής στελεχών της κυβέρνησης, ακόμα και του ίδιου του Ανδρέα Παπανδρέου, στο Ειδικό Δικαστήριο.

Ο… ΚΑΝΕΝΑΣ. Η Ελλάδα δεν είναι σκανδιναβικά εξασκημένη σε συστήματα που απαιτούν πολυκομματικές συνεργασίες, στα οποία οι ρόλοι μπερδεύονται και η ευθύνη διαχέεται σε κάθε άκρη του κοινοβουλίου. Ακόμα όμως και σε περιόδους κυριαρχίας κάποιου κόμματος, όπως φαίνεται να συμβαίνει και σήμερα, το αντίπαλο δέος ήταν πάντα εκεί. Από το 2012, στον πολιτικό σεισμό που εκμεταλλεύθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ για να εκθρονίσει τον προοδευτικό κυρίαρχο πόλο, το δικομματικό σύστημα έμεινε μισό: ακόμα και μετά τις τόσες εκλογικές αναμετρήσεις, ο ΣΥΡΙΖΑ δεν έχει καταφέρει να γίνει η «ασφαλής σταθερά». Με βάση τις τελευταίες έρευνες, παρότι έχει περάσει πάνω από ένας χρόνος από τη νίκη της ΝΔ, ο ΣΥΡΙΖΑ παίρνει κακή βαθμολογία ως αξιωματική αντιπολίτευση, η επιλογή «κανένας» ξεπερνάει σε καταλληλότητα τον Αλέξη Τσίπρα και στο δίπολο ΝΔ ή ΣΥΡΙΖΑ οι κεντροαριστεροί ψηφοφόροι του ΚΙΝΑΛ, οι διεκδικήσιμοι και από τους δύο, συνεχίζουν να επιλέγουν με κύριο γνώμονα τη μη επιστροφή του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία. Η εσωστρέφεια που ενυπάρχει ως απειλή πάνω από τα μεγαλύτερα κόμματα της αντιπολίτευσης δεν τους επιτρέπει πάντα να είναι αποδοτικά στον ρόλο τους – και αυτό, με τη σειρά του, δεν επιτρέπει την ουσιαστική κριτική προς την κυβέρνηση, που ειδικά στο δεύτερο κύμα της πανδημίας υπέπεσε σε λάθη και κακές εκτιμήσεις. Η πανδημία επανέφερε στην επιφάνεια την ανάγκη για πολιτική ισορροπία, έτσι ώστε κάθε φορά που η κυβέρνηση αμφιταλαντεύεται, να αναγκάζεται να δράσει λόγω της κοινοβουλευτικής πίεσης που της ασκείται. Η ισορροπία αυτή ακόμη αναζητείται, γιατί το πολιτικό σύστημα, που ετοιμάζεται για μια κάλπη με απλή αναλογική, δεν έχει ακόμη βρει τη μορφή τού μέλλοντός του.

Η μια πλευρά εμφανίζεται εδραιωμένη, η άλλη όμως ακόμα ψάχνεται στις σκιές, είτε αυτές είναι η αντισυστημικότητα της οικονομικής κρίσης είτε η ένδοξη δεκαετία του ’80. Κανένα σύγχρονο δυτικό κράτος, ωστόσο, δεν συμβιβάζεται με μονοκρατορίες.