Ο θεατρικός Ρώτας

Ο Βασίλης Ρώτας (1889 – 1977) είναι μια μέγιστη πνευματική προσωπικότητα των ελληνικών γραμμάτων. Απόφοιτος του Βαρβακείου σπούδασε Φιλολογία στη Φιλοσοφική Αθηνών και θέατρο στο Ωδείο Αθηνών, την περίοδο που δίδασκε εκεί ο μέγας σκηνοθέτης Θωμάς Οικονόμου. Εφεδρος αξιωματικός πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους και κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή διορίστηκε στρατιωτικός ακόλουθος στην πρεσβεία μας στο Βερολίνο. Το 1926 αποστρατεύεται με τον βαθμό του συνταγματάρχη. Από τον πρώτο του γάμο απέκτησε τρία παιδιά και τον ακολούθησαν στην καλλιτεχνία η κόρη του Μαρούλα (ηθοποιός και μεταφράστρια θεάτρου, αλλά και συνδικαλίστρια) και ο γιος του Νικηφόρος, σημαντικότατος συνθέτης κλασικής φόρμας, χορικών τραγωδιών και τραγουδιών. Το 1940 παντρεύεται τη συγγραφέα Βούλα Δαμιανάκου (μυθιστοριογράφο και μεταφράστρια, μαζί με τον Ρώτα, σαιξπηρικών έργων).

Ο Ρώτας στην Κατοχή μετέσχε στο ΕΑΜ και οργάνωνε με θέατρο ανταρτών παραστάσεις στο βουνό και σε πόλεις και κωμοπόλεις της Ελλάδας που δεν κατείχαν με στρατόπεδο οι κατακτητές. Παιδί 6 ετών είδα παραστάσεις του αντάρτικου θιάσου του Ρώτα (μια με επιθεωρησιακά, πατριωτικά νούμερα και μία για παιδιά στην Αταλάντη, όπου υπηρετούσε ως καθηγητής ο πατέρας μου, γενέθλια πόλη της μητέρας μου).

ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΟ. Το 1930 ο Ρώτας ίδρυσε στο Παγκράτι (τότε προάστιο της πρωτεύουσας!) το «Λαϊκό Θέατρο». Λειτούργησε ως το 1937, όταν το «κυνήγησε» ο Μεταξάς. Πριν ανέβει στο βουνό και δημιουργήσει το Θεατρικό του Ομιλο της ΕΠΟΝ Θεσσαλίας, στα πρώτα χρόνια της Κατοχής ίδρυσε το «Θεατρικό Σπουδαστήριο», μια δραματική σχολή, όπου δίδασκαν ο Μάρκος Αυγέρης λογοτεχνία, ο Γιάννης Τσαρούχης σκηνογραφία και κοστούμι και ο Ρώτας με τον Μάνο Κατράκη υποκριτική. Το 1949 από αυτή τη σχολή αποφοίτησε η Αντιγόνη Βαλάκου και ως απόφοιτος πρωταγωνίστησε στο «Νυφιάτικο Τραγούδι» του Νότη Περγιάλη, με σκηνοθέτη τον Ρώτα και συμπρωταγωνιστή τον Αιμίλιο Βεάκη.

Ο Ρώτας έγραψε ποίηση, κριτική και πεζογραφία, αλλά τον κύριο όγκο της συγγραφικής του παραγωγής κατέχουν οι θεατρικές μεταφράσεις και τα πρωτότυπα, θεατρικά του έργα. Μαζί με τον μεγάλο γερμανό θεατράνθρωπο Λέσινγκ και τον μέγιστο ρώσο ποιητή και πεζογράφο Μπόρις Πάστερνακ είναι ο τρίτος παγκοσμίως μεταφραστής των «Απάντων» του Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Σημειώνω πως, εκτός από όλα τα θεατρικά έργα του βάρδου, ο Ρώτας μετέφρασε και τα εξαίσια σονέτα του. Εκτός από αυτόν τον ανεπανάληπτο θησαυρό ο Ρώτας μετέφρασε θεατρικά έργα του Τολστόι, του Χάουπτμαν, του Τίρσο ντε Μολίνα, του Καλντερόν, το έπος του Ησιόδου και έργα του Αριστοφάνη (με αποκορύφωμα τους περίφημους «Ορνιθες» του Θεάτρου Τέχνης και τη σκηνοθεσία του Κάρολου Κουν). Η τελευταία μετάφρασή του ήταν το έργο του Ιρλανδού Μπρένταν Μπίαν «Ενας Ομηρος» που σκηνοθέτησε ο Λεωνίδας Τριβιζάς και έγραψε εξαίσια τραγούδια ο Μίκης Θεοδωράκης (π.χ. «Το γελαστό παιδί» που συνδέθηκε με τη δολοφονία του Λαμπράκη). Η μετάφρασή του του «Αμλετ» του Σαίξπηρ με το Εθνικό Θέατρο και σκηνοθέτη τον Δημήτρη Ροντήρη (Αμλετ ο Αλέξης Μινωτής, Κλαύδιος ο Αιμίλιος Βεάκης, Γερτρούδη η Κατίνα Παξινού, Οφηλία η Βάσω Μανωλίδου, Νεκροθάφτης ο Χριστόφορος Νέζερ, Πολώνιος ο Νίκος Παρασκευάς, Λαέρτης ο Μάνος Κατράκης – ναι, υπήρξαν κάποτε τέτοιες διανομές!) παίχθηκε στο Λονδίνο, στο Μόναχο, στην Αλεξάνδρεια. Οι μονόλογοι του Αμλετ διδάσκονται ακόμη στις δραματικές σχολές μας και το «Να ζει κανείς ή να μη ζει» της μετάφρασης του Ρώτα έγινε νεοελληνική έως σήμερα έκφραση!

Ο Ρώτας, μαζί με τον Αγγελο Σικελιανό (ποίηση), τον Δημήτρη Πικιώνη (αρχιτεκτονική), τον Φώτη Κόντογλου (πεζογραφία και ζωγραφική) και τον νεαρό Γιάννη Τσαρούχη πρωτοστάσησαν στην καλλιτεχνική ιδεολογία της ιθαγένειας. Ο Ρώτας μελέτησε και στη συγγραφική του παραγωγή ακολούθησε το ήθος, το ύφος και τον ρυθμό της δημοτικής ποίησης και του Καραγκιόζη. Στην Αταλάντη στην Κατοχή το κλιμάκιο του ΕΑΜ έπαιζε για τα παιδιά Καραγκιόζη, ανάμεσα στα παραδοσιακά έργα και στο πρωτότυπο έργο του Ρώτα «Καραγκιόζικα»!

Το 1927 ο Ρώτας γράφει και σκηνοθετεί το πρώτο του θεατρικό κείμενο, το μονόπρακτο «Να ζει το Μεσολόγγι», έργο που, ακόμη και σήμερα, παίζεται σε σχολικές παραστάσεις. Το ανέβασα κι εγώ ως καθηγητής σε ιδιωτικό θέατρο στην Ηλιούπολη το 1966 και στην πρεμιέρα ήρθε ο Ρώτας. Το έργο μιλάει για τις λίγες ώρες πριν από την Εξοδο και το μακελειό της Εξόδου. Είναι ενδεικτικό ότι πρωτοπαίχθηκε το 1927 επί Δημοκρατίας και στην Ηλιούπολη έναν χρόνο πριν από τη χούντα. Τα «Καραγκιόζικα» είναι μονόπρακτα σύντομα με ήρωα τον Καραγκιόζη που θίγει θέματα δημοκρατίας, παιδείας, οικονομίας και ηθών της δύσκολης εποχής (1936 – 1946). Οι «Γραμματιζούμενοι» είναι έργο της Κατοχής, μια εξαίσια σάτιρα του καθαρευουσιάνικου λογιοτατισμού. Τονίζω εδώ πως ο Ρώτας δεν υπέπεσε ποτέ στη λακούβα του λαϊκισμού, έχοντας πρότυπο τον Σαίξπηρ ήταν, ακόμα και στα λαϊκά του, ποιητής. Ο σαιξπηρισμός του πάλι δεν ήταν δουλικός. Μιμήθηκε την ανοιχτή φόρμα του μεγάλου δραματουργού και συνάμα, όπως εκείνος ανέπτυξε τις ιδέες του για τα ήθη, την πολιτική, τον έρωτα, το πένθος, τον ηρωισμό μέσα από μια λαϊκή φόρμα που είχε ως άξονα την ιστορία. Ετσι, όπως οι Ριχάρδοι, οι Καίσαρες, οι Αντώνιοι και οι Κλεοπάτρες, ο Ρώτας έγραψε «Ρήγα Βελεστινλή» και «Κολοκοτρώνη». Και στα δύο αυτά έργα, ποιητικά στην έκφραση, χωρισμένα σε σκηνές, όχι σε πράξεις, ακολουθούν τη φόρμα του «Ιούλιου Καίσαρα», με κύρια ιστορικά πρόσωπα, συγκρούσεις ηθών και ιδεών και έντονη παρουσία λαού, εκφραστή του μέτρου και της μνήμης. Τον «Ρήγα», ομάδα σπουδαστών δραματικών σχολών, ανάμεσά τους και ο υπογράφων, ανεβάσαμε με κλοιό αστυνομίας (αφού ο Ρώτας ήταν… αριστερός) στην Ποντιακή Λέσχη της Κοκκινιάς το 1958, με σκηνοθέτη τον ηθοποιό Γιάννη Κοντούλη και στον ρόλο του Ρήγα τον Γιάννη Κανδήλα, μακαρίτες πια και οι δυο!

ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑ ΤΟΥ. Το 1955 δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στο περιοδικό «Επιθεώρηση Τέχνης» το ανάλογης σαιξπηρικής δομής έργο του Ρώτα «Κολοκοτρώνης ή Η Νίλα του Δράμαλη». Το έργο του ανέβηκε στη σκηνή από τους «Ελεύθερους Καλλιτέχνες», με πρωταγωνιστή τον μακαρίτη φίλο Φοίβο Ταξιάρχη το 1976 και μου έγινε η τιμή να προλογίσω την πρεμιέρα, με παρόντα στην πρώτη σειρά τον Ρώτα, λίγο πριν φύγει από τη ζωή. Το αριστούργημα του Ρώτα είναι ένα έργο, γραμμένο το 1946: «Τα Ελληνικά Νιάτα» που κυκλοφόρησε κρυφά ως χειρόγραφο και είχε ως θέμα την τραγική εκτέλεση στα Τρίκαλα νέων ανταρτών από τους Γερμανούς με δημόσια κρεμάλα.

Ο Ρώτας έγραψε ένα ποιητικό, σε στίχους, κείμενο (σε εξαίσιους δεκαπεντασύλλαβους) στη μορφή ευριπίδειας τραγωδίας, με πρόλογο, επεισόδια και χορικά. «Πατάει» πάνω στην «Εκάβη» του Ευριπίδη και έχει πρωταγωνίστρια τη μάνα ενός από τα παλικάρια που απαγχονίστηκαν. Εργο συνταρακτικό. Οταν μίλησα στον Πειραιά, παρόντος του Ρώτα, για τον «Κολοκοτρώνη», τότε αναφέρθηκα με θαυμασμό για τα «Ελληνικά Νιάτα» και ο Ρώτας είχε συγκινηθεί. Οι «Ελεύθεροι Καλλιτέχνες» το ανέβασαν, δυστυχώς, μετά τον θάνατο του ποιητή, στο γήπεδο της Καλλιθέας, με Μάνα τη Μαλαίνα Ανουσάκη, σπουδαία τραγωδό. Τα τραγούδια των χορικών έγραψε ο γιος του ποιητή, Νικηφόρος Ρώτας. Το έργο αυτό είναι στο ίδιο επίπεδο ποιητικής και θεατρικής έμπνευσης με τον «Θάνατο του Διγενή» του Σικελιανού, επίσης ευριπιδικής φόρμας.