Μία ευρωπαϊκή αλληλεγγύητόσο ανύπαρκτη όσο και το 1821

Στο κατώφλι αυτής της χρονιάς εορτασμού των 200 χρόνων από την εξέγερση των Ελλήνων κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τον Μάρτιο του 1821, μου φαίνεται ενδιαφέρον να επιχειρήσουμε έναν παραλληλισμό ανάμεσα στην τότε και τη σημερινή κατάσταση. Αυτή η ελληνική εξέγερση συμβαίνει σχεδόν έξι χρόνια μετά την ήττα του Ναπολέοντα Α’ στο Βατερλώ και την εγκαθίδρυση μιας ευρωπαϊκής τάξης προορισμένης να εμποδίσει, παντού, την αναγέννηση των ιδεωδών της Γαλλικής Επανάστασης. Και, όπως και σήμερα, αυτή η αντιδραστική τάξη έχει γερμανική διοίκηση, με τον αυστριακό καγκελάριο Μέτερνιχ στη θέση της γερμανίδας καγκελαρίου Μέρκελ.

Οταν παίρνουν τα όπλα, οι Ελληνες θεωρούν πως μπορούν να υπολογίζουν στη βοήθεια των Δυτικοευρωπαίων, όπως νομίζουν σήμερα ότι μπορούν να υπολογίζουν, απέναντι στην τουρκική επιθετικότητα, στην αλληλεγγύη της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Εδώ και τρεις αιώνες, οι Αψβούργοι της Αυστρίας διεξήγαγαν πράγματι εναντίον του τούρκου σουλτάνου έναν πόλεμο με διαλείμματα ειρήνης, που δεν ήταν παρά εκεχειρίες. Για τον Μέτερνιχ, όμως, αυτή η σύγκρουση έχει γίνει δευτερεύουσα. Οι έλληνες εξεγερμένοι, η διακήρυξη ανεξαρτησίας των οποίων, στις 27 Ιανουαρίου του 1822, μιλούσε για τύραννο, για έθνος, για λαό, για δικαιοσύνη και για νόμιμους εκπρόσωπους, δεν ήταν στα μάτια του παρά υπήκοοι, μολυσμένοι από τις γαλλικές ιδέες, που ο ηγεμόνας τους είχε δικαίωμα να τιμωρήσει. Και ο αυτοκράτορας της Ρωσίας, παρότι παρουσιαζόταν ως προστάτης των Ορθοδόξων, δεν έβλεπε πολύ διαφορετικά τα πράγματα.

Αυτή η Ευρώπη, όπως η Ενωση σήμερα, είχε το Συμβούλιό της, που συνερχόταν περιοδικά. Το αποκαλούσαν Συνέδριο και θεωρούσε πως είχε το δικαίωμα να συνθλίβει με τα όπλα κάθε κίνημα που αμφισβητούσε την αντεπαναστατική ευρωπαϊκή τάξη. Οπως η Ευρωπαϊκή Ενωση θεωρεί πως έχει το δικαίωμα να πνίγει, περιφρονώντας τις θεμελιώδεις αρχές της δημοκρατίας, κάθε έθνος που παλεύει να απελευθερωθεί από τη γερμανική οικονομική και νομισματική τάξη.

Οταν λοιπόν οι Ελληνες στέλνουν απεσταλμένους (ανάμεσά τους και ένας Γάλλος, ο φιλέλληνας πλοίαρχος Ζουρνταίν) στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο της Βερόνας το 1822, για να του ζητήσουν να βοηθήσει ένα χριστιανικό έθνος σε πόλεμο εναντίον ενός μουσουλμάνου αφέντη, το Συνέδριο αρνείται ακόμα και να τους δεχθεί. Χρειάστηκε να περιμένουν να καταλάβει η Αγγλία τι γεωπολιτικό όφελος μπορούσε να αποκομίσει από ένα ελληνικό κράτος που θα χειραγωγούσε κατά βούληση, κατόπιν να καταλάβουν η Ρωσία και η Γαλλία πόσο επικίνδυνο θα ήταν να αφήσουν την Αγγλία να εξασφαλίσει αυτό το πλεονέκτημα, για να παρέμβουν στρατιωτικά οι κυβερνήσεις αυτών των Δυνάμεων, πιεζόμενες από την κοινή τους γνώμη, και να επιβάλουν τη δημιουργία ενός ελληνικού κράτους στον σουλτάνο καθώς και στον Μέτερνιχ. Επέβαλαν όμως ταυτόχρονα στους Ελληνες σύνορα μη βιώσιμα, ένα χρέος που επέτρεπε την παραμονή τους υπό κηδεμονία και έναν απόλυτο μονάρχη… γερμανό. Η ευρωπαϊκή βοήθεια κόστισε πολύ ακριβά στους Ελληνες: την προδοσία των ιδεωδών του 1821.

Οταν η κυβέρνηση Τσίπρα συνθηκολόγησε μπροστά στις αξιώσεις της γερμανικής Ευρώπης, και εξηγούσα στους έλληνες φίλους μου πως δεν μπορούμε να ζήσουμε με την οικονομία της Ελλάδας (ή της Ιταλίας, ή της Γαλλίας…) και ένα γερμανικό νόμισμα, εκείνοι που συμφωνούσαν προσέθεταν συνήθως: «όμως δεν μπορούμε να εγκαταλείψουμε το ευρώ και την ΕΕ: σε περίπτωση σύγκρουσης με την Τουρκία, είναι η ασφάλειά μας!».

Βλέπουμε σήμερα πως αυτή η ασφάλεια δεν αξίζει παραπάνω από τις ελπίδες ευρωπαϊκής βοήθειας το 1821: γελοίες κυρώσεις που υιοθετήθηκαν με μισή καρδιά έπειτα από ατελείωτους μήνες υπεκφυγών. Οι ούγγροι κυβερνώντες βλέπουν εαυτούς ως απόγονους των Ούννων και φαντασιώνονται κοινή καταγωγή με τους Τούρκους, θαυμάζοντας παράλληλα τον δεσποτισμό του Ερντογάν. Η Μάλτα φοβάται μήπως δεν μπορεί πλέον να πουλά τα χρυσά της διαβατήρια στους τούρκους μαφιόζους. Η Μαδρίτη φοβάται μια κατάρρευση του τραπεζικού της συστήματος, που είναι παραταϊσμένο με τουρκικό χρέος. Και η Ρώμη τρέμει στην ιδέα να κακοκαρδίσει το Βερολίνο.

Οσο για τη Γερμανία, αυτή είναι, όπως και η Τουρκία, μία αυτοκρατορία απογοητευμένη που δεν είναι πια αυτοκρατορία. Και αυτές οι δύο απογοητεύσεις είναι από δεκαετίες συνδεδεμένες. Η Μέρκελ, που έχει πνίξει για καιρό την οικονομία της Ελλάδας και αδιαφορεί για τα ζωτικά της συμφέροντα, προσέχει ζηλόφθονα το εμπορικό της πλεόνασμα των 2,5 δισεκατομμυρίων ευρώ με την Τουρκία και θα φτάσει μέχρι το σημείο να πουλήσει στον ισλαμο-ιμπεριαλιστή Ερντογάν υποβρύχια ικανά να ανατρέψουν τη στρατηγική ισορροπία στο Αιγαίο. Πόσω μάλλον αφού ο Ερντογάν ελέγχει ένα πολύ μεγάλο κομμάτι των ψηφοφόρων με διπλή υπηκοότητα που ψηφίζουν στις γερμανικές εκλογές.

Πώς, λοιπόν, να υπολογίζουμε σε μία ευρωπαϊκή αλληλεγγύη τόσο ανύπαρκτη όσο και το 1821; Ο υπουργός Εξωτερικών Νίκος Δένδιας, ο καλύτερος που είχε η Ελλάδα εδώ και πολύ καιρό, έχει δίκιο να εφαρμόζει μια διπλωματία αδιάλλακτη και ρεαλιστική ταυτόχρονα. Βασισμένη σε περιφερειακές συμμαχίες σχεδιασμένες να ανασχέσουν τον τουρκικό ιμπεριαλισμό, η πολιτική αυτή εκμεταλλεύεται έξυπνα την εντεινόμενη αγανάκτηση των ΗΠΑ απέναντι σε ένα τουρκικό καθεστώς όλο και πιο απρόβλεπτο, αφού είναι βαλτωμένο σε όλο και μεγαλύτερες εσωτερικές δυσκολίες. Μοιάζει επίσης να στηρίζεται σε μία κοινότητα συμφερόντων με τη Γαλλία – με τη Γαλλία ως έθνος, όχι ως μέλος της ΕΕ. Γιατί η Ελλάδα έχει παραδόξως περισσότερα να περιμένει σήμερα από το Κάιρο, το Αμπου Ντάμπι, το Δελχί, το Τελ Αβίβ, την Ουάσιγκτον ή – το ελπίζω – το Παρίσι, απ’ ό,τι από μία ΕΕ στην αποκλειστική υπηρεσία των συμφερόντων του Βερολίνου.

Ο Ολιβιέ Ντελόρμ είναι γάλλος ιστορικός και συγγραφέας