Λιδωρίκης, Καγιάς, Τσεκούρας

Ο Αλέκος Λιδωρίκης (1907-1988) υπήρξε σεβαστός μου φίλος. Οσοι επισκέπτονται το θρυλικό εστιατόριο «Μαγεμένος Αυλός» στο Παγκράτι (απέναντι από το άγαλμα του Τρούμαν) θα δουν στο βάθος της αίθουσας έναν πίνακα ζωγραφικής, έργο ανωνύμου λαϊκού ζωγράφου, όπου «αμαρτωλά» εικονίζεται ένας σύγχρονος, όχι μυστικός, αλλά πασίγνωστος, στην εποχή του, «Δείπνος». Στο κέντρο ο Αλέξης Μινωτής και δίπλα του, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Τάσος Λιγνάδης και συμπληρώνουν το ημικύκλιο ο Ματθαίος Μουντές, ο Γιώργος Κουρουπός, ο Κώστας Μητρόπουλος, ο Θόδωρος Αντωνίου, ο Σπύρος Σακκάς, ο Γιώργος Μανιώτης, ο γλύπτης Περαντινός και η ταπεινότητά μου. Ο Λιδωρίκης, όταν γινόταν ο πίνακας, είχε φύγει από τη ζωή και ο ζωγράφος τον είχε όρθιο, πίσω από την ομήγυρη να φεύγει.

Ολοι αυτοί αποτελέσαμε μια ευρεία παρέα που συχνά, κατά ομάδες, ερίζαμε, συμφωνούσαμε, τσακωνόμαστε για τα πολιτικά και πνευματικά κοινά. Ο Λιδωρίκης, μέγας δοκιμιογράφος, είχε προπολεμικά πάρει εκτενείς συνεντεύξεις από τον Λόρκα, τον Τσάπλιν, τη Μέριλιν Μονρόε, τον Ελβις Πρίσλεϊ και τον Αϊζενχάουερ, τον πολύ Χούβερ και μια εξαίσια από τον Μακάριο. Για πολλά χρόνια μετά τον πόλεμο έζησε στην Αμερική και δούλεψε πλάι στον Σκούρα στο Χόλιγουντ. Ξεκίνησε, όμως, και μια εκπληκτική καριέρα ως θεατρικός συγγραφέας, ήδη από την ηλικία των 22 ετών, με το έργο «Νόμος» (1929) που παίχτηκε και στο εξωτερικό. Το 1933 ο θίασος Μουσούρη – Αλίκης ανέβασε με σπάνια επιτυχία το αστικό του δράμα «Η μεγάλη στιγμή». Οταν ο Μουσούρης χώρισε από τη γυναίκα του Αλίκη (Θεοδωρίδη) παντρεύτηκε την πρώην γυναίκα του Λιδωρίκη.

Το 1934 ο Φώτος Πολίτης, λίγο πριν από τον πρόωρο θάνατό του (44 ετών) σκηνοθέτησε στο «φρέσκο» τότε Εθνικό Θέατρο το ιστορικό δράμα του Λιδωρίκη «Λόρδος Βύρων», με πρωταγωνιστή τον μεγάλο Νίκο Δενδραμή. Ακολούθησαν σειρά από έργα του μπουλβάρ, γραμμένα με μαστοριά, πάνω στα «χνάρια» του γαλλικού είδους. Φιλοξενήθηκαν σε θιάσους του Μουσούρη, του Νέζερ, της Μιράντας, του Γιώργου Παππά, της Αρώνη. Το σημαντικότερο, με διαρκέστερη έως σήμερα αντοχή, είναι το «Ενας ιππότης στον καιρό μας», όπου και θριάμβευσε η Αρώνη.

Η εμπειρία του Λιδωρίκη από την επαφή του με τους Ελληνες της Αμερικής, τους καημούς της ξενιτιάς και την προκοπή τους, σε μια δύσκολη, αλλά ανοιχτή στους ταλαντούχους, χώρα, τον ενέπνευσε να γράψει το έργο του «Οι ξεριζωμένοι», που βραβεύτηκε με το Κρατικό Βραβείο 1962-1963 και παίχθηκε από τον θίασο της Ελσας Βεργή. Το 1964 ο Δημήτρης Μυράτ με τη Βούλα Ζουμπουλάκη ανέβασαν το κύκνειο άσμα του Λιδωρίκη, μια μελαγχολική καταγραφή της αποτυχίας ενός έρωτα στην ώριμη ηλικία, με τίτλο «Καληνύχτα, έρωτα». Από τα καλύτερα σε μαστοριά έργα του είδους, με έξοχη ανάπτυξη χαρακτήρων και σκηνές με έντονο ρυθμό. Ο Λιδωρίκης βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών και του απονεμήθηκαν δύο Κρατικά και ένα Εθνικό Βραβείο. Είχα τη χαρά να συνομιλώ συχνά μαζί του και, πέρα από την κοσμοπολίτικη εμπειρία του, πέρα από τις συναντήσεις του με διάσημα πρόσωπα της πολιτικής και καλλιτεχνικής ζωής, τον διέκρινε ένα λεπτό, τολμηρό πάντως, χιούμορ. Αφησα τελευταίο ένα από τα μεγάλα του δημοσιογραφικά επιτεύγματα. Είχε πάρει συνέντευξη, πριν ξεσπάσει ο Μεγάλος Πόλεμος και όταν βρέθηκε πολιτικά κυρίαρχος στη Γερμανία, από τον Αδόλφο Χίτλερ. Και είναι μια συνέντευξη αποκαλυπτική για το τέρας που εξέθρεψε η Ιστορία.

Κείμενα γραμμένα με μαστοριά

Ο Παναγιώτης Καγιάς (1901-1987) σπούδασε Νομικά, αλλά σταδιοδρόμησε ως ανώτατος δημόσιος υπάλληλος στο υπουργείο Συγκοινωνιών. Ως θεατρικός συγγραφέας τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Θεατρικού Εργου από το Ιδρυμα Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών. Προσωπικά τον γνώρισα στενά σε δύο περιόδους. Πρώτα, όταν ο δάσκαλός μου Δημήτρης Ροντήρης ανέβασε στο «Πειραϊκό Θέατρο» τη σάτιρά του «Τοπικός Παράγων». Και το 1958 και όταν χρημάτισε μέλος του Δ.Σ. του Θεατρικού Μουσείου ως τον θάνατό του. Μας κληροδότησε δέκα θεατρικά κείμενα, όλα γραμμένα με τη μαστοριά όσων ακολουθούν τα πατρόν του γαλλικού βουλεβάρτου, είδους και στο δράμα και στην κωμωδία και στη φάρσα και στη σάτιρα. Επιφανειακό, εύπεπτο, αλλά «μπουλβάρ», δηλαδή απευθυνόμενο σε θεατές των θεάτρων των μεγάλων μπουλβάρ (λεωφόρων), το μεγάλο, αλλά θεατρόφιλο κοινό. Είναι είδος που απαιτεί άψογη τεχνική, σαφήνεια χαρακτήρων, γρήγορους ρυθμούς και κρυμμένες ηθικές εστιάσεις.

Τρία έργα του Καγιά θα μείνουν στο ελληνικό δραματολόγιο και για την τεχνική τους και για τους ελκυστικούς ρόλους τους. Το κλασικό, ερωτικό μπουλβάλ «Τιμόνι στον έρωτα» (πρώτη παράσταση από την Κοτοπούλη το 1939 – το 1954 από τον Ροντήρη στον Πειραιά), ένα πανέξυπνο έργο, όπου ο παλιός Δον Ζουάν πατέρας, γνωρίζοντας τις στρατηγικές των ερωτικών ελιγμών, καθοδηγεί την κόρη του, ώστε να δοκιμάζει και αν αποκαλύπτει τους ελιγμούς των επίδοξων ερωτικών πολιορκητών της. Στον «Τοπικό Παράγοντα» (Κοτοπούλη, 1945 – Ροντήρης, 1959) γίνεται ένα απολαυστικό ξετίναγμα των πολιτικάντικων στρατηγικών για να αποσπασθούν οι ψήφοι των κατοίκων της επαρχίας (ρουσφέτια, δωροδοκίες και ερωτικά συνοικέσια!). Ο Ροντήρης, που ήταν ακριβώς συνομήλικος του Καγιά (και είχαν βρεθεί, χωρίς να μείνουν, και οι δύο για λίγο στη Σχολή Ευελπίδων), ανέβασε το 1951 (όταν είχε διωχθεί από το Εθνικό Θέατρο) στο Θέατρο ΚΥΒΕΛΗΣ, στο Σύνταγμα, το δράμα του Καγιά, κοινωνικό μπουλβάρ «Αννα Βοράνου», με την Αρώνη, τον Χατζίσκο και τον Βόκοβιτς, που τον είχαν ακολουθήσει, παραιτούμενοι από την Κρατική Σκηνή.

Οταν δίδασκα το Θεατρικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, κι ενώ χρόνια πριν ο Καγιάς, που μας συνέδεε, λόγω Ροντήρη, πνευματική φιλία, μου είχε δώσει περίπου οκτώ θεατρικά του έργα, άπαιχτα, κυρίως ιστορικά, βυζαντινά και της Επανάστασης του ’21, τα δώρισα στη Βιβλιοθήκη του Τμήματος. Ακολουθούν τα χνάρια των ανάλογων έργων του Μελά, του Γεωργίου Ρούσσου, αλλά και του Ρώτα. Τώρα που θα γιορταστούν τα 200 χρόνια από το 1821, δεν θα ήταν άσκοπο, αντιθέτως, να επανεκδίδονταν δύο μελέτες του Καγιά, ιστορικές: «Το Εικοσιένα, όπως δεν μας το μαθαίνουν στο σχολείο» (1974) και «Χωρίς φόβο και πάθος» (1980).

Τολμηρές κοινωνικές προτάσεις

Ο Νίκος Τσεκούρας (1911-2009) είναι μια σημαντική, θεατρική συγγραφική προσωπικότητα και είναι κρίμα που μερικά έργα του με στέρεη τεχνική και τολμηρές κοινωνικές προτάσεις, σε μια χώρα που ακόμα προσπαθεί μέσα σε πολιτικάντικες συμπληγάδες να βρει μια αυθεντική κοινωνική, πολιτική και οικονομική ισορροπία. Το πρώτο του έργο που διακρίθηκε, ο «Μαγκούφης», παίχθηκε από τον μεγάλο κωμικό Βασίλη Αργυρόπουλο (1941 – πριν από την Κατοχή). Το επόμενο, όμως, θεατρικό, άκρως σατιρικό κατόρθωμα, είναι το «Αν δουλέψεις, θα φας». Ανέβηκε από τον θίασο της Αριστεράς το 1945, με πρωταγωνιστές δυο μεγάλους θεατρίνους, τον Αιμίλιο Βεάκη και τον Αντώνη Γιαννίδη. Εκτοτε έχει παιχθεί από πολλούς, κυρίως περιοδεύοντες θιάσους. Ο γιος του Βεάκη, Γιάννης, που έζησε αυτοεξόριστος στη Ρουμανία μετά τον Εμφύλιο, το ανέβασε σε Ρουμανία, Βουλγαρία και Σερβία και ο Αδαμάντιος Λεμός στην Αμερική. Σημειώνω εδώ πως τη μετάφραση στα αγγλικά την είχε κάνει ο Κάρολος Κουν, μόλις είχε εγκαταλείψει τη θέση του καθηγητή αγγλικών στο Κολλέγιο Αθηνών. Στη σάτιρα αυτή μια μεγαλοαστική οικογένεια, με όλα τα σύνδρομα της τάξης της, λόγω του πολέμου, καταφεύγει στο γενέθλιο νησί των προγόνων της. Εκεί, στην αγροτική και ψαράδικη ζωή, κοινωνική και εργασιακή, μπαίνει στον στίβο της εργασίας και μαθαίνει ξανά από την αρχή τα πρώτα άρθρα της οικονομικής ζωής και της πολιτικής οικονομίας. Ξανακάνει από την αρχή την πορεία του ιστορικού ανθρώπου.

Ο Τσεκούρας έγραψε επίσης μια έξοχη σάτιρα, τον «Μονοσάνδαλο», για τον Κατράκη στο υπαίθριο θέατρο του Πεδίου του Αρεως και μια ερωτική φάρσα, το «Καραντίνα στον έρωτα», για τον Μίμη Φωτόπουλο (1952). Το 1956 ο Πέλος Κατσέλης οργάνωσε στη Λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου ένα γιγαντοθέαμα, γραμμένο από τον Τσεκούρα, με τα προβλήματα και τα αδιέξοδα των ψαράδων. Δικό του ήταν και το σενάριο της ταινίας «Η λίμνη των πόθων» με τον Φούντα και την Καρέζη, βραβευμένο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης.