Ιστορία με κλοπιμαία

Απορώ που μερικοί, ακόμα και πολιτικοί, οι οποίοι θα έπρεπε να έχουν συνεχώς κάτω από το μαξιλάρι τους την Ιστορία, αγανακτούν που ο δερβίσης ηγέτης της γείτονος μετέτρεψε (πάλι!) την Αγια-Σοφιά σε τζαμί. Τόση άγνοια της ιστορίας μας; Και της λογοτεχνίας μας; Αγνοούν ή θέλουν να ξεχάσουν πως ο Παρθενώνας για αιώνες ήταν τζαμί; Για τη μοίρα αυτού του μεγαλειώδους μνημείου της ανθρωπότητας δεν έγραψε ο Παλαμάς τη «Φλογέρα του βασιλιά»;

Η ιστορία της Ευρώπης, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, έχει να επιδείξει στο παρελθόν της, ύστερα από την παρακμή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, σκοτεινούς, όπως τους ονομάζουν οι ιστορικοί, αιώνες, όπου κυριάρχησαν επί ίσοις όροις οι επιδημίες πανούκλας που την αφάνισαν και η εισβολή εξ Ανατολών βαρβαρικών φυλών, Γότθων, Φράγκων, κυρίως Ούννων, Γερμανών κ.ά. και, βέβαια, Τούρκων που έρχονταν έφιπποι νομάδες από το σημερινό Τουρκμενιστάν.

Η Ιστορία, ως γνωστόν, απεχθάνεται το κενό. Ετσι, όταν φυσικές καταστροφές, σεισμοί, πυρκαγιές, πλημμύρες και πανδημίες σαρώνουν και εξαφανίζουν τη ζωή από μεγάλες, πριν κατοικημένες περιοχές της γης, πλημμυρίζουν από φυλές και ορδές που αναζητούν και έδαφος να κατοικήσουν και φυσικούς πόρους να εκμεταλλευτούν. Κυρίως οι λαοί αυτοί έχουν τη στρατηγική της αγέλης. Οπως τα θηρία και τα κοράκια τρέφονται από τα πτώματα των θεομηνιών, έτσι και οι νομάδες λαοί, συνήθως έφιπποι, κατ’ αρχάς τρέφονταν από τις λεηλασίες, τις εγκαταλελειμμένες γαίες, τα έρημα λιμάνια, τα δασωμένα όρη και, βέβαια, από τα μνημεία και τα κτίσματα του προηγμένου πολιτιστικού τοπίου. Στην Ελλάδα, στην κυρίως Ελλάδα, μια πανώλη ερήμωσε Αττική και Πελοπόννησο. Τότε, στα έρημα βοσκοτόπια κυριάρχησαν οι αλβανοί ποιμένες.

Οι Τούρκοι, που δεν είναι Αραβες στη φυλή, έφτασαν στα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης, όταν η ακμαία για αιώνες πόλη, που δέσποζε σε ένα από τα εξοχότερα σταυροδρόμια μεταξύ δύο ηπείρων, είχε χάσει και την αλκή της και την όρεξή της για επιβίωση. Επεσε στα χέρια των επήλυδων από την Ασία σαν ώριμο φρούτο. Οι κατακτητές δεν είχαν ούτε ιστορία, ούτε δεσμούς, ούτε πείρα μόνιμης και παραδοσιακής κοινωνίας. Βρήκαν μια πρωτεύουσα αυτοκρατορίας που είχε αναπτύξει εξαίσιο πολιτισμό, στα γράμματα, στις τέχνες και στις επιστήμες, στη νομική και στη θεολογία και, κυρίως, στη συγκρότηση διοικητικών μηχανισμών στο φορολογικό σύστημα, στην άμυνα, στην εκπαίδευση και στα δημόσια έργα. Βρήκαν, επίσης, και μια εκπληκτική πείρα στην εξωτερική πολιτική. Πρέπει να ομολογήσουμε πως οι άπειροι στη συγκρότηση κράτους κατακτητές κατέφυγαν προσφυώς στις υπάρχουσες δομές του κράτους που κατέλυσαν. Χρησιμοποίησαν μάλιστα για πολλούς αιώνες και βυζαντινούς διπλωμάτες, πολύγλωσσους και πολυταξιδεμένους, που τους ανέθεσαν την οργάνωση των εξωτερικών τους σχέσεων. Ακόμη, αργότερα, και στις κατακτημένες βαλκανικές περιοχές, π.χ. τη Βλαχία (Ρουμανία), συνήθως τοπικοί ηγεμόνες ήταν Ελληνες με πολύτιμη διοικητική, βυζαντινή εμπειρία και διεθνείς διασυνδέσεις.

Το νεοπαγές οθωμανικό σουλτανάτο, έως την εποχή της κεμαλικής επανάστασης, αλλά κυρίως στις βαλκανικές περιοχές και βεβαίως στην Ελλάδα, εφάρμοσε σχεδόν σχολαστικά το φορολογικό σύστημα του Βυζαντίου. Ενας λαός νομαδικός είναι αυτονόητο πως δεν έχει ούτε χρειάζεται να αναπτύξει αρχιτεκτονική αισθητική, αφού δεν έχει έδρα και σταθερούς δεσμούς, υποχρεωμένος ως νομάς να προσαρμόζεται στις εδαφικές, κλιματολογικές συνθήκες. Οι Τούρκοι δεν είχαν ούτε επίσημη θρησκεία. Αν είχαν επελάσει έναν δυο αιώνες πριν, όπως οι Ρώσοι, οι Βούλγαροι, θα είχαν προσηλυτιστεί στον χριστιανισμό που ήταν η κυρίαρχη πίστη και κουλτούρα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ερχόμενοι στα Βαλκάνια της εποχής που η Πόλη είχε χάσει την αίγλη της, προσέλαβαν τη θριαμβεύουσα τότε στην Ανατολή θρησκεία του Ισλάμ που είχαν αναπτύξει με σπουδαία έργα, αρχιτεκτονικά και πνευματικά, οι Αραβες. Οι Τούρκοι δεν είναι Αραβες, έτσι δεν συνέδεσαν τη θρησκεία που δανείστηκαν με τη γλώσσα του Κορανίου που είναι ιερό, απαραβίαστο θρησκευτικό ταμπού. Με αυτόν τον τρόπο αργότερα ο Κεμάλ μπόρεσε να απαλλάξει τον λαό του από την μπούρκα, να ανακηρύξει την Τουρκία κράτος ανεξάρτητο από τη θρησκεία (όπως, π.χ., η Γαλλία της Επανάστασης) και, κυρίως, να εισαγάγει στη γλώσσα το λατινικό αλφάβητο, απαλλάσσοντάς την από την ταύτιση γλώσσας και θρησκείας.

Ολες, όμως, αυτές οι πράγματι επαναστατικές πρωτοβουλίες ήταν μιμήσεις του δυτικού τρόπου ζωής και της δυτικής μορφωτικής ιστορίας. Γι’ αυτό και σήμερα στην Τουρκία αντιπαλεύουν δύο διαφορετικές κουλτούρες. Η Κωνσταντινούπολη είναι μια πολυεθνική (παρ’ όλες τις κατά καιρούς εκκαθαρίσεις από Ελληνες, Αρμένιους, Εβραίους, Κούρδους) πόλη με ευρωπαϊκό πρόσωπο, ενώ στη Μέση και την Απω Ανατολή κυριαρχούν έθιμα και κουλτούρα μεσαιωνικών θεσμών (μέχρι να θάβονται ζωντανές οι μοιχαλίδες!). Η ευρωπαϊκή, κυρίως της Κωνσταντινούπολης (Ιστανμπούλ σημαίνει «εις την πόλιν»), πολιτιστική ταυτότητα αντιγράφει την ευρωπαϊκή τάση: όπερα, κλασικής μουσικής ορχήστρες, πεζογραφία και ποίηση, αλλά και εικαστικά και αρχιτεκτονική δυτικά. Η Ανατολή συχνά παίρνει τη μορφή εικαστικών ή φολκλορικών μοτίβων.

Ο μέγας, σύγχρονος πεζογράφος της Τουρκίας Ορχάν Παμούκ (Νομπέλ Λογοτεχνίας 2006) είναι ένας κυριολεκτικά Ευρωπαίος, ως ήθος, ιδεολογία και ύφος, συγγραφέας, κάτι ανάλογο με τον Καζαντζάκη, τον Χάμσουν, τον Στάινμπεκ, τον Καλβίνο στις ευρωπαϊκές λογοτεχνίες.

Οταν καβαλάρης ο Μωάμεθ ο Πορθητής μπήκε στην Πόλη, γύρω του τον έκαναν να ασφυκτιά μια σειρά πανάρχαιων πολιτισμών. Ο περσικός, ο αιγυπτιακός, ο εβραϊκός, ο ελληνικός, κυρίως. Δεν είχε αντισώματα να τους πολεμήσει. Ετσι τους λεηλάτησε, τσιμπολογώντας από δω κι από ‘κεί, κι όχι πάντα με γούστο, ούτε βαθιά δημιουργικά. Υπάρχει στην Πόλη το Τζαμί του Σουλεϊμάν, έξοχο δείγμα αραβικής αρχιτεκτονικής, δάνειο κι αυτό, καλλιτεχνικό προικιό. Δεν αρκεί στον σημερινό Σουλτάνο. Εχει ανάγκη από μεγαλύτερο δάνειο. Και εισβάλλει ως κατακτητής, κακέκτυπο του Μωάμεθ, σχεδόν έφιππος στην Αγια-Σοφιά (τονίζω εδώ πως οι Τούρκοι ονομάζουν «Τζαμί» την Αγια-Σοφιά).

Δεν λείπει, βέβαια, από την Τουρκία μια γενναία λαϊκή δημιουργία, όπως συμβαίνει σε όλους τους λαούς της γης. Δημώδης μουσική, παροιμίες, λαϊκές γιορτές και λαϊκή αρχιτεκτονική (που έχει κατάλοιπα και στη χώρα μας με τα χαγιάτια και τα κατώγια, τα καλντερίμια και τα περισσότερα φαγητά και γλυκά – από τον καπαμά έως το κανταΐφι και τον μπακλαβά).

Τετρακόσια χρόνια συμβίωσης κατακτητή και σκλαβωμένων άφησαν ισχυρά τεκμήρια στη γλώσσα εκατέρωθεν. Από τον σεβντά, το χούι ως το χουνέρι και τον παρά, όπως συμβαίνει πάντα στα δάνεια και στα αντιδάνεια γειτονικών λαών, είμαστε και οι δύο λαοί αλληλέγγυοι γλωσσικά. Και αυτά τα δεδομένα έπρεπε να μας ενώνουν.

Οπως και να έχουν τα πράγματα, είναι πληγή ανεπούλωτη η προσβολή που γίνεται σε ένα μνημείο σαν την Αγια-Σοφιά. Προσωπικά αφήνω ως δευτερεύον θέμα τη θρησκευτική του χρήση. Η Αγια-Σοφιά είναι ένα αριστούργημα αρχιτεκτονικής. Για να λυθεί η απαίτηση του αρχιτέκτονά του, ο τρούλος να στηρίζεται, μεταβιβάζοντας το βάρος του, στα άκρα, συνήργησαν αρχαίοι και άραβες μαθηματικοί γεωμέτρες. Και βέβαια είναι και ένα μνημείο εικαστικό, αφού διασώζει μια τέχνη ψηφιδωτών που έρχεται από χιλιάδες χρόνια πριν. Την τεχνική της τη βρίσκουμε στην Πομπηία και τη Ραβέννα. Αλλά αυτά είναι ψιλά γράμματα για τον Σουλτάνο της έπαρσης. Η Ευρώπη, άραγε, γνωρίζει τι είναι ένα καλό μπερντάχι;