Σπύρος Μελάς

Ο Σπύρος Μελάς είναι ένας από τους πολυγραφότερους συγγραφείς (μυθιστοριογράφος – θεατρικός συγγραφέας – ιστορικός – χρονογράφος – δοκιμιογράφος – σκηνοθέτης – δάσκαλος θεατρικής τέχνης – ακόμη και ηθοποιός), αλλά και μία αμφιλεγόμενη προσωπικότητα στον χώρο της δημόσιας ζωής, λόγω της ποικιλίας των ιδεολογικών και πολιτικών του αλμάτων (ο ίδιος μιλούσε για την ικανότητά του να αλλάζει σκούφους) – σοσιαλιστής στα νιάτα του, αντιβενιζελικός, ένθερμος βενιζελικός, μεταξικός και υπερασπιστής χρονογράφος των Ναζί στην Κατοχή! Υπάρχει ένα εξαίρετο, παράλληλο παράδειγμα (δεν κάνω συγκρίσεις ταλέντου) στην πνευματική ιστορία της Ευρώπης – ο Αμερικανός Εζρα Πάουντ, φασίστας, ο μεγαλύτερος, κατά τη γνώμη μου, ποιητής του 20ού αιώνα.

Ο Μελάς, κυρίως ως θεατρικός συγγραφέας και βιογράφος αγωνιστών του 1821, θα μείνει στην ιστορία των γραμμάτων μας. Τα χρονογραφήματά του, ένα είδος λογοτεχνίας εφήμερης, έχουν να επιδείξουν εξαίσια κείμενα. Επιτρέψτε μου μια προσωπική εμπειρία. Το 1960 ο δάσκαλός μου ο Ροντήρης, που είχε ανεβάσει έργα του Μελά, ήταν προσκεκλημένος σε ένα λογοτεχνικό σαλόνι (γνωστή τότε συνήθεια της πνευματικής Αθήνας). Επειδή ήθελε απλώς για λόγους ευγενείας να παρευρεθεί, αλλά να αποχωρήσει νωρίς, μου ζήτησε να τον συνοδεύσω, ώστε να βρει δικαιολογία, επικαλούμενος δοκιμή του Πειραϊκού Θεάτρου. Προσκεκλημένο, τιμώμενο πρόσωπο, ο Μελάς. Μετά το δείπνο μια κυρία, απορώντας για την πράγματι αξιοθαύμαστη συγγραφική παραγωγή του Μελά (έγραφε κάθε μέρα τρία χρονογραφήματα, στην «Ελευθερία», στη «Βραδυνή» και στην «Εστία!) τον ρώτησε πού βρίσκει κάθε μέρα τόσα θέματα. Ο Μελάς γέλασε και σε λίγο εξαφανίστηκε σε εσωτερικά δωμάτια του φιλόξενου σπιτιού. Σε ένα τέταρτο βγήκε και διάβασε στην έκπληκτη ομήγυρη ένα εκπληκτικό χρονογράφημα με τον τίτλο «Η πέτρα». Είχε ερεθιστεί από μια ατάκα της κυρίας. Διότι, όταν εκείνος της είπε πως τα πάντα γίνονται χρονογράφημα, η κυρία σήκωσε μια ποταμίσια πέτρα που ο οικοδεσπότης είχε για να του κρατάει τα χαρτιά, να μην τα παίρνει ο αέρας. Ο Μελάς σε ένα τέταρτο (και το δημοσίευσε την επομένη στην «Εστία») είχε γράψει ένα αριστούργημα, πάνω στην έννοια του χρόνου που έκανε μια κοινή πέτρα του ποταμού λεία και όμορφη με την τριβή του νερού μέσα στους αιώνες. Και έφτανε έως την ανθρώπινη ιστορία και την παράδοση.

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΕΡΓΑ. Ο Μελάς, μόλις 24 ετών, μετά τη άφιξη του Βενιζέλου στην ελληνική πολιτική σκηνή, τάραξε τα νερά του θεάτρου μας με τρία θεατρικά κείμενα του λεγόμενου ουτοπικού σοσιαλισμού, αφού ακόμη δεν είχε ξεσπάσει η ρωσική επανάσταση του Λένιν, είχαν, όμως, εκδηλωθεί στη Ρωσία του 1907 τρία σοσιαλιστικά κινήματα που τα απέτρεψε το τσαρικό καθεστώς. Τα σοσιαλιστικά έργα του Μελά, καθαρά πρωτόλεια, είναι «Ο γιος του ίσκιου» (συμβολικό), το «Κόκκινο πουκάμισο» και το «Χαλασμένο σπίτι», η άνοδος του εργατικού κινήματος στο πρώτο, η αστική παρακμή στο δεύτερο. Το 1913 η Κυβέλη ανεβάζει το «Ασπρο και το μαύρο», ένα καθαρά ιδεολογικό έργο της πόλης: το παλιό με το νέο, η συντήρηση με τον ηθικό και πολιτικό μοντερνισμό. Το 1924, και πάλι η Κυβέλη, ανεβάζει το πρώτο θεατρικό, ώριμο έργο του Μελά, το «Μια νύχτα, μια ζωή». Χωρίς αμφιβολία επηρεασμένο από τον Ζολά και τον Τολστόι δραματοποιεί την οικονομική καταστροφή ενός μεγαλοαστού που, για να μπορέσει να αποφύγει τη φυλακή για τα χρέη του, παντρολογάει την κόρη του, ένα όμορφο και σεμνό κορίτσι, με έναν υπερήλικο ματσωμένο που αναλαμβάνει να σώσει τον πατέρα από την καταστροφή. Ο Μελάς σε αυτό το έργο κατορθώνει να περάσει το πολιτικό του μήνυμα με καθαρά θεατρικά μέσα: χαρακτήρες, καταστάσεις και ρυθμούς ζωής, αναγνωρίσιμα.

Το 1934 στο Εθνικό Θέατρο, τη χρονιά που πέθανε ο Φώτος Πολίτης, συνεργάστηκε με τον Δημήτρη Ροντήρη, που έβαλε μετά την αποδημία του Φώτου τη σφραγίδα του στην ερμηνεία, και ανέβασαν τον «Ιούδα». Ενα πολυπρόσωπο έργο, όπου ο Μελάς, μεταφέροντας στη σκηνή πρόσφατες τότε ιστορικές και κοινωνιολογικές μελέτες (το 1934 στην Ελλάδα έχει καταργηθεί η μοναρχία και υπάρχει δημοκρατικό καθεστώς) ότι ο Ιούδας ήταν ένας κοινωνικός επαναστάτης και κήρυκας μιας κοσμικής και όχι μιας ουράνιας ισότητας. Η παράσταση εκείνη είχε μια μεγάλη απήχηση, λόγω και των έξοχων πρωταγωνιστών της (Μινωτής, Βεάκης, Παξινού, Παπαδάκη, Μανωλίδου, Ροζάν, Δενδραμής). Το 1935 ο Μελάς γράφει μια κωμωδία που έμελλε να γίνει διαχρονική επιτυχία ως τις μέρες μας – «Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται», μια ιδεολογικά συντηρητική σάτιρα, όπου ένας νέος με δίψα για σπουδές στέλνεται στην Ευρώπη και γυρίζει με περγαμηνές, γιος ενός τίμιου, λαϊκού ταβερνιάρη της Πλάκας. Τον πλευρίζουν ο φαύλοι πολιτικοί της εποχής (σε λίγο θα τους εκδιώξει ο Μεταξάς!!) και τον προορίζουν για πολιτικό του χεριού τους. Ωσπου ο τίμιος «λαός», ο ταβερνιάρης πατέρας τον αποσπά από τα χέρια των φαύλων και του φοράει πάλι την ποδιά του ταβερνιάρη και της «αγνής», λαϊκής ψυχής! Το έργο είναι μια επαναστατική, πολιτική πομφόλυγα, αλλά διαθέτει έξοχους ρόλους. Στον ρόλο, μάλιστα, του ταβερνιάρη μπαμπά που θέλησαν να του βγάλουν την ποδιά και να του φορέσουν φράκο έλαμψαν ο Νέζερ, ο Λογοθετίδης, αργότερα ο Ζερβός, ο Φωτόπουλος.

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ. Το 1937, εποχή της δικτατορίας του Μεταξά, ο Μελάς βλέπει παιγμένο από Αλίκη, Μουσούρη, Νέζερ τον «Παπαφλέσσα» του, έργο μαστοριάς το δίχως άλλο και γερή ιστορική αρματωσιά και ζωντανούς λαϊκούς τύπους, αλλά κι αυτό ενταγμένο στην πολιτική ταυτότητα που ωραιοποιούσε την Ελληνική Επανάσταση, αγνοώντας τη διαπάλη τάσεων, αντιθέσεων και υπερβολών διχαστικών. Από το 1941 ως το 1944 ο Μελάς γράφει αστικά δράματα και κωμωδίες ηθών που παίζονται από τους θιάσους Μιράντας Μυράτ – Γιώργου Παππά, Κοτοπούλη, Μουσούρη. Γραφή ρουτίνας, αλλά με μια δοκιμασμένη τεχνική που, κυρίως, εξυπηρετεί τα υποκριτικά ιδιώματα των πρωταγωνιστών, οι οποίοι, εξάλλου, παραγγέλνουν και τα έργα.

Το 1953 ο Μελάς παραδίδει στο Εθνικό Θέατρο το έργο του «Ο Βασιλιάς και ο σκύλος», μια έξοχη σάτιρα με δυο εξαίρετους ρόλους, του Διογένη και του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που είναι γεγονός ότι συναντήθηκαν στην Αθήνα, όταν ο νεαρός Μακεδόνας την επισκέφτηκε για να πείσει τους Αθηναίους να συστρατευθούν στην ασιατική του εκστρατεία.

Ο Μελάς είχε εξαιρετική ιστορική εποπτεία. Νεαρός φοιτητής παρακολουθούσα σε μια αίθουσα στην Πλατεία Καρύτση τα μαθήματά του πάνω στον αθηναϊκό πολιτισμό της κλασικής εποχής. Επί δύο ώρες, χωρίς χειρόγραφο, διέτρεχε τη φιλοσοφία από τους Προσωκρατικούς έως τους Αλεξανδρινούς φιλολόγους και από τον Φειδία ως τον Πραξιτέλη και τον Κολοσσό της Ρόδου, τους Ελληνες γιατρούς (Ιπποκράτης), γεωμέτρες (Ευκλείδης), ρήτορες (Δημοσθένης) και, βέβαια, πολιτικούς (από τον Αριστείδη έως τον Πελοπίδα) με σαφήνεια λόγου, χιούμορ και λόγο πυκνό, αλλά όχι δυσνόητο (είχε και λαϊκό κοινό).

Το 1962 το Εθνικό Θέατρο παρουσίασε τον «Ρήγα Βελεστινλή» του, όμως ήδη από το 1956 αριστεροί καλλιτέχνες περιέφεραν στην ελληνική επαρχία τον «Ρήγα» του Ρώτα, ένα έργο σε στίχους, γραμμένο κατά τα πρότυπα των ιστορικών δραμάτων του Σαίξπηρ που ο Ρώτας είχε έξοχα μεταφράσει. Αν έχει αξία η γνώμη μου, το έργο του Ρώτα είναι και αισθητικά και ιστορικά και πολιτικά πολύ σημαντικότερο από του Μελά.

Μαθητής δραματικής σχολής το 1959, μαζί με άλλους συμμαθητές μου, μαθητές του Ροντήρη, ανεβάσαμε στη «Λέσχη Ποντίων» της Κοκκινιάς τον «Ρήγα» του Ρώτα, ενώ ο «Παπαφλέσσας» έγινε γνωστός από την ομώνυμη ταινία με τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ.

Δεν είμαι βέβαιος, αν θα μείνει τίποτε από τα έργα του Μελά στην ελληνική σκηνή. Στην εποχή του, όμως, κυριάρχησε σε πολλά είδη λογοτεχνίας, παρ’ όλη την πολιτική του ακροβασία στα δύο άκρα της ιδεολογικής αιώρας.