Ευρωπαϊκή Γερμανία

«Είναι δυνατόν να φανταστούμε μια Ευρωπαϊκή Ενωση χωρίς τη Μεγάλη Βρετανία. Είναι αδύνατον όμως να την φανταστούμε χωρίς τη Γερμανία». Αυτά έγραφε πρόσφατα ο γνωστός βρετανός ιστορικός Τίμοθι Γκάρντον-Ας αναφορικά με τον ευρωπαϊκό ρόλο της Γερμανίας και τη Γερμανική Προεδρία της ΕΕ. Η διαπίστωση αυτή προκύπτει από την ιστορική διαδρομή της Ενωσης και τον ρόλο της Γερμανίας στην πορεία της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Η γερμανο-γαλλική συνεργασία υπήρξε ο εμβρυουλκός της ενωμένης Ευρώπης. Μετά από δύο Παγκόσμιους Πολέμους, με γερμανική ευθύνη και έπειτα από έναν «Ψυχρό Πόλεμο», που διχοτόμησε την Ευρώπη και την ίδια τη Γερμανία, ακολούθησε η Καντιανή «διαρκής ειρήνη» που απολαμβάνουμε μέχρι σήμερα. Το ευρωπαϊκό ενοποιητικό «πρότζεκτ», με τα επιτεύγματα και τις ελλείψεις του, αποδείχτηκε το μεγαλύτερο και πιο επιτυχημένο «πρότζεκτ» ειρήνης, ευημερίας και προόδου. Στην επιτυχία του ενωσιακού εγχειρήματος η γερμανική συνεισφορά υπήρξε καταλυτική, παρά τα λάθη και τις αστοχίες της γερμανικής ευρωπαϊκής-εξωτερικής πολιτικής. Τέσσερα είναι τα βασικά χαρακτηριστικά αυτής της πολιτικής:

Προσήλωση στο ενοποιητικό εγχείρημα: Ο στόχος της ενωμένης Ευρώπης ήταν και παραμένει κοινή προτεραιότητα όλων των κυβερνήσεων της Γερμανίας, ανεξάρτητα από την εκάστοτε σύνθεσή τους. Καθ’ όλη την πορεία της ενοποιητικής προσπάθειας, με τη στιβαρή ηγεσία των Κόνραντ Αντενάουερ, Βίλι Μπραντ, Χέλμουτ Κολ, Γκέρχαρντ Σρέντερ και της Ανγκελα Μέρκελ, το Βερολίνο ήταν η προωθητική δύναμη της «εμβάθυνσης και διεύρυνσης». Χαρακτηριστική είναι η παρατήρηση του Γκάρντον-Ας ότι «η ΕΕ είναι στο DNA των Γερμανών».

Πραγματισμός: Η γερμανική πολιτική διαμορφώνεται και εφαρμόζεται με πραγματισμό. Εχει ευελιξία και προσαρμοστικότητα. Για να πετύχει τον εκάστοτε στρατηγικό της στόχο αναζητεί συμβιβασμούς, συναινέσεις και συνέργειες. Εδράζεται στην αρχή ότι με τους αναγκαίους συμβιβασμούς στα μικρότερα επιτυγχάνονται τα μεγαλύτερα. Αυτό, πολλές φορές, χαρακτηρίζεται από κάποιους ως συντηρητισμός και καταστρατήγηση βασικών αρχών.

Μεθοδικότητα: Συνακόλουθη του πραγματισμού είναι η μεθοδικότητα στην προσέγγιση των ζητημάτων και στην άσκηση πολιτικής. Στο πλαίσιο αυτό αποφεύγονται οι σπασμωδικές και βιαστικές κινήσεις. Δίνεται χρόνος στη μελέτη των κινήσεων και των επιπτώσεών τους. Αυτό, βέβαια, εμπεριέχει το ρίσκο της καθυστέρησης στη λήψη σημαντικών αποφάσεων.

Μετρημένα λόγια: Είναι γνωστό ότι οι γερμανοί αξιωματούχοι προσέχουν πολύ τι λένε και πώς το λένε. Είναι φειδωλοί και πολλές φορές «στεγνοί». Αποφεύγουν τα μεγάλα λόγια που καλλιεργούν υπέρμετρες προσδοκίες, οι οποίες, κατά κανόνα, αποδεικνύονται χωρίς αντίκρισμα.

Εχοντας υπόψη τα πιο πάνω, πρέπει να γίνει μια αντικειμενική αξιολόγηση των επιλογών του Βερολίνου και της γερμανικής προεδρίας της ΕΕ. Η ψύχραιμη και ανοιχτόμυαλη ανάγνωση της γερμανικής πολιτικής θα μας βοηθήσει να αποφύγουμε σήμερα τις λανθασμένες εκτιμήσεις και τις ακραίες αντιδράσεις του παρελθόντος. Η Ανγκελα Μέρκελ ανέλαβε τα ηνία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τη στιγμή που η πανδημία είχε κτυπήσει κόκκινο και η ΕΕ προσπαθούσε να διαμορφώσει κοινή αντίδραση. Πλέοντας σε αχαρτογράφητα νερά και παρά τα όποια λάθη, η γερμανική προεδρία κατάφερε να συγκρατήσει τις φυγόκεντρες τάσεις εντός ΕΕ και να συντονίσει τις ευρωπαϊκές δράσεις.

Στα κρίσιμα ζητήματα βρήκε ρεαλιστικές λύσεις. Ακόμα και οι πιο σκληροί επικριτές της Ανγκελα Μέρκελ αναγνώρισαν ότι ο συμβιβασμός, με τον οποίον ξεκλείδωσαν ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός και το Ταμείο Ανάκαμψης, «πρέπει να μνημονεύεται ως το τελευταίο χριστουγεννιάτικο θαύμα της καγκελαρίου Ανγκελα Μέρκελ» (Politico, 18/12/20). Παρά την κριτική περί οπισθοχώρησης στα κρίσιμα θέματα του Κράτους Δικαίου, στην πραγματικότητα, με τον συμβιβασμό που επιτεύχθηκε, θωρακίστηκε το Κράτος Δικαίου, ο σεβασμός του οποίου είναι, πλέον, προϋπόθεση (conditionality) για επιχορηγήσεις στα κράτη-μέλη.

Σε ό,τι αφορά το καυτό ζήτημα της κλιματικής αλλαγής, η γερμανική προεδρία πέτυχε την υιοθέτηση ενός οριζόντιου θεσμικού πλαισίου με στόχο τη μείωση των εκπομπών αερίου κατά τουλάχιστον 55% μέχρι το 2030. «Κλείδωσε», επίσης, έναν οδικό χάρτη ανανέωσης και ενίσχυσης των ευρωατλαντικών σχέσεων και απεσόβησε τον κίνδυνο μιας πολεμικής σύγκρουσης στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η γερμανική προεδρία χαρακτηρίστηκε ως «κορωνο-προεδρία». Αυτό δεν επέτρεψε στο Βερολίνο να υλοποιήσει όλους τους στόχους που είχε θέσει. Το παραδέχθηκε, άλλωστε, και η ίδια η καγκελάριος: «Είναι κρίμα που πολλά από αυτά που είχαν προαναγγελθεί δεν θα εφαρμοστούν» δήλωσε.

Σε τελική ανάλυση, η «Ευρωπαϊκή Γερμανία» θα συνεχίσει να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στα ευρωπαϊκά δρώμενα. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι οδηγούμαστε σε μια «Γερμανική Ευρώπη».

Ο Φίλιππος Σαββίδης είναι πολιτικός επιστήμονας – διεθνολόγος