«Οι άνθρωποι που ζωγραφίζουν είναι παράξενοι»

Από τους πιο παραγωγικούς και καταξιωμένους έλληνες καλλιτέχνες, ο Ηλίας Παπαηλιάκης άπλωσε τα τριάντα χρόνια δουλειάς του σε πίνακες, σχέδια και γλυπτά. Στην ατομική έκθεσή του στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων που παρουσιάστηκε πρόσφατα με τίτλο «Τα θεωρητικά αντικείμενα 2017-2020» έδειξε το συμπύκνωμα της πορείας του μέσα στην τέχνη: το ελάχιστο και το όλον με γραμμές και χρώμα. Ομως μέσα από την οθόνη του zoom περιβάλλοντος, έχοντας συντροφιά τον κοιμισμένο Ηφαιστο, τον μικρό γάτο που βολεύεται στα πόδια του, δείχνει να έχει διάθεση για παιχνίδια παρά για βαθυστόχαστες αναλύσεις.

«Νομίζω ότι κάποιος μεγαλώνει όταν αρχίζει να γελάει περισσότερο. Είναι ένδειξη ότι μεγαλώνει καλά. Αν είσαι ευχαριστημένος από ό,τι έχεις ζήσει, θέλεις να το συνεχίσεις».

Γίνεσαι και σοφότερος;

Το να είσαι σοφός έχει συνάφεια με συμπεράσματα, αλήθειες, δεν μου κάνει. Απομακρύνομαι νομίζω από τη σοφία. Δεν νομίζω ότι μου πηγαίνει πολύ. Ας πάει αλλού. Νομίζω ότι κάποιος γεννιέται σοφός, δεν γίνεται.

Πώς αποτιμάς τη χρονιά που τελειώνει σε λίγα εικοσιτετράωρα;

Είμαι σε καλή δημιουργική στιγμή, ψάχνω τον τρόπο να δουλεύω διαρκώς. Εχω άλλες προτεραιότητες, δικές μου, που δίνουν τον ρυθμό και τον τόνο. Οπότε δεν με «άγγιξε» η χρονιά. Σαν να βρήκα μια τονικότητα στη γραφή μου. Κι επειδή το έψαχνα καιρό, είμαι σαν χαζοχαρούμενος και θέλω να ασχολούμαι συνεχώς με αυτό.

Εχεις αλλάξει δηλαδή γραφή;

Νομίζω ότι δεν αλλάζουν τα γραμμένα. Μάλλον διάβασα και την παρακάτω σελίδα.

Είσαι προετοιμασμένος λοιπόν για το καινούργιο σου;

Ναι, και μου αρέσει πολύ. Είμαι συγκεντρωμένος στο να φτιάξω τα έργα που έρχονται το ένα μετά το άλλο από μέσα μου. Επομένως περνάω πολύ καλά. Ωραία χρονιά, πολύ ωραία…

Μάλλον είσαι ο μόνος που το λέει αυτό…

Κοίτα, κι εγώ θέλω να φύγει το 2020. Οσο κι αν είμαι στο κουκούλι μου, δεν σημαίνει ότι δεν καταλαβαίνω τι γίνεται γύρω μου. Κανείς δεν πέρασε καλά, απλώς ήταν μια δική μου στιγμή, που έκατσε έτσι η μπίλια.

Ο αστικός μύθος λέει ότι είσαι ο ζωγράφος που αγαπά και τους νέους ζωγράφους, της επόμενης γενιάς από τη δική σου. Αληθεύει;

Α, αυτά είναι πολύ βαριά πράγματα. Αν και τους μύθους δεν πρέπει να τους διαλύουμε, για κάποιον λόγο υπάρχουν. Εγώ ζω με καλλιτέχνες. Οι φίλοι μου είναι καλλιτέχνες γιατί με αυτούς τους ανθρώπους μπορώ να συνεννοηθώ. Δεν αγαπώ μόνο τους νέους ζωγράφους, έχω φίλους και μεγαλύτερους από εμένα ζωγράφους και τους νοιάζομαι. Εχει να κάνει με τη δική μου ανάγκη να υπάρχω σε μια κοινότητα ομοίων κατά κάποιον τρόπο. Επίσης τους ανθρώπους που εκφράζονται στις δύο διαστάσεις τους καταλαβαίνω καλύτερα από ό,τι έναν σκηνοθέτη ή κάποιον που κάνει περφόρμανς. Αυτό συμβαίνει επειδή καταλαβαίνω τον μηχανισμό τους μέσα από το δικό μου χέρι τού πώς πηγαίνει να γράψει. Εχω ένα παραπάνω σημείο εγγύτητας μαζί τους. Οι νέοι ζωγράφοι με συγκινούν, γιατί βλέπω σε αυτούς και πολλά πράγματα που με απασχολούν. Βλέπω πώς ένας νέος άνθρωπος διαχειρίζεται την ενέργεια, αυτό το πρόβλημα που πρέπει να μετασχηματιστεί σε κάτι.

Οι δύο διαστάσεις είναι οικονομία των μέσων σε αντίθεση με την τρέχουσα τακτική των εγκαταστάσεων ή τη χρήση της τεχνολογίας. Είναι πιο «καθαρή» τέχνη;

Οι άνθρωποι που ζωγραφίζουν είναι παράξενοι. Είναι οριακοί, έχουν αυξημένες ικανότητες, αλλά είναι και πολύ στερημένοι από άλλα πράγματα. Δηλαδή για να μπορέσει κάποιος να σταθεί απέναντι στις δύο διαστάσεις και να αρχίσει να δουλεύει σοβαρά με τον εαυτό του κάτι δεν πάει πολύ καλά. Θέλω να πω ότι υπάρχει ένα φάσμα συναισθημάτων που εμένα μου φαίνεται πολύ αξιόλογο. Είναι ειδική κατηγορία ανθρώπων. Τους συγκρίνω με τους λυρικούς καλλιτέχνες.

Χρωματίζεις με τη φωνή ό,τι χρωματίζεις με τα χέρια δηλαδή;

Ναι, στο πώς πρέπει να κατανοήσεις αυτή την ενέργεια, αυτόν τον αέρα που δεν ξέρουμε τι είναι ακριβώς. Πώς πρέπει να κατανείμεις τη σχέση σου με τα πράγματα, ώστε να το κάνει το σώμα σου. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο ότι πρέπει με τα χέρια, με τα πόδια, με κάτι σωματικό εν τέλει να φτιάξουμε αυτή τη ζωγραφιά. Δεν είναι το ίδιο με το να το δουλέψεις στον υπολογιστή και να το κάνεις στο photoshop. Υπάρχει διαφορά με τη διάσταση, τι μέγεθος είσαι εσύ σε σχέση με τη διάσταση, τι μέρος αυτής της διάστασης θα καλύψεις. Ολα αυτά τα θέματα είναι… κοσμογονία.

Ησουν πάντα παιδί της ζωγραφικής;

Νομίζω ότι είμαι ένας άνθρωπος γεννημένος σχεδιαστής. Η ζωγραφική είναι προέκταση του σχεδίου. Ισως υπάρχουν άνθρωποι περισσότερο ζωγράφοι από εμένα, γιατί αντιλαμβάνονται αλλιώς τη ζωγραφική. Εγώ την καταλαβαίνω μέσα από το σχέδιο. Πρώτα σχεδίασα και μετά έγραψα.

Ποιες ύλες σού ταιριάζουν για να ζωγραφίσεις;

Τα βαριά υλικά. Τα λάδια. Εχω κάνει ελάχιστα έργα με ακουαρέλες. Τα λάδια είναι περίεργα, γιατί η βασική ιδιότητα του υλικού είναι η εξής: θα γεράσει μετά από εμένα.

Και ούτε δέχεται να αναμειχθεί εύκολα με κάποιο άλλο υλικό…

Εχει εντελώς διαφορετικούς χρόνους αναπνοής και συμπεριφοράς. Και αυτό όμως θα έχει την πορεία του μέσα στον χρόνο.

Πόσο χρόνο δίνεις για να ολοκληρώσεις ένα έργο;

Υπάρχουν πίνακες που τους δούλεψα δέκα χρόνια. Τώρα χρειάζομαι μία εβδομάδα περίπου για έναν μεγάλο πίνακα. Υπάρχουν στιγμές που ο χρόνος πυκνώνει και άλλες που δουλεύω πέντε λεπτά και πρέπει να περιμένω για να συνεχίσω. Εχει να κάνει με το πώς δουλεύω το υλικό, δεν βάζω στεγνωτικά για να το φέρω στα μέτρα μου. Το αφήνω να κάνει το δικό του ταξίδι.

Είναι δύσκολο να αποχωρίζεσαι τα έργα σου;

Οταν συνειδητοποίησα ότι πέρασαν δέκα χρόνια, από την πρώτη υπογραφή που είχα βάλει όταν το άρχισα, το έκλεισα. Προφανώς το χρειαζόμουν, γιατί είχε να κάνει με «ζητήματα» και τέτοιου είδους έργα με πηγαίνουν πολύ πίσω.

Τι είναι αυτά τα ζητήματα;

Αφορούν καταγωγές, ένα υλικό που ίσως εκεί να σχηματίζεται ο λόγος. Οσο μπορώ να καταλάβω κι εγώ αυτές τις περιοχές των μεταβάσεων.

Μιλά ο άνθρωπος της φύσης τώρα;

Δεν το καταλαβαίνω, μπορεί. Αν κι έχω μεγαλώσει στη φύση (στα Χανιά Κρήτης) η πόλη και τα τσιμέντα στις πολυκατοικίες είναι αυτά που μου αρέσουν. Αλλά την ώρα της ζωγραφικής άλλα πράγματα αναδύονται, αλλιώς πρέπει να διαχειριστώ αυτά που προκύπτουν κι εκεί νομίζω ότι βρίσκω και τον άνθρωπο της φύσης, αλλά και αυτή τη συγκεκριμένη φύση όπου μεγάλωσα. Είμαι βαθιά καταγωγικός.

Το βγάζεις και προς τους έξω που έχουν γνωρίσει τη δουλειά σου;

Επαγγελματικά είμαι παράξενος καλλιτέχνης: έχω μεγάλες εξωστρέφειες και μεγάλες εσωστρέφειες. Καλλιτεχνικά είμαι στις επάλξεις. Ως προς το έξω, τώρα έχω όρεξη να το πάω προς τα εκεί, επειδή είμαι στην πιο εκφραστική φάση της δουλειάς μου, σχετικά με τα θέματα της καταγωγής. Δηλαδή αυτοί οι πολιτισμοί της θάλασσας που περικλείουν το νησί όπου γεννήθηκα, πραγματικά αναδύονται στη δουλειά μου. Θα ήθελα να δω λοιπόν αν και πώς αυτό θα γίνει αποδεκτό. Είμαι στις γραμμές, στο σχέδιο κάποιων μορφών, κάπως τοτεμικές, πρωταρχικές. Αισθάνομαι ότι είναι πρωτογενή πράγματα.

Δικό σου χαρακτηριστικό είναι και οι τίτλοι στα έργα σου. Σαν στίχοι…

Είναι του 19ου αιώνα συνήθεια. Αν δεν βρω έναν τίτλο δεν ησυχάζω. Ενας τίτλος δίνει και το έργο. Δεν ξέρω όμως γιατί το κάνω.

Ισως γιατί έχεις συζήτηση μαζί του;

Μεγάλη. Είναι και ο τίτλος του θέματος της σειράς των έργων που πρέπει να έχω βρει. Να έχω έναν τίτλο που δημιουργεί συναίσθημα που εγώ τσεκάρω διαρκώς αν ανταποκρίνεται σε αυτό, αν το εκφράζει, αν το αποκρύπτει. Επίσης διαβάζω πολλή ποίηση. Μπορεί να κολλήσω και να διαβάζω ένα ποίημα για πολύ καιρό.

Τι διαβάζεις τώρα;

Θα πω από τι ξέμπλεξα. Ολο το καλοκαίρι διάβαζα ένα συγκεκριμένο ποίημα του Ελύτη. Είναι η «Πάτμος» στη συλλογή του «Μαρία Νεφέλη». Αυτό το ποίημα έχει δύο φωνές, μία αντρική και μία γυναικεία. Εχω κολλήσει με αυτά που λέει η κοπέλα. Εκεί που περπατάω, μου σκάει το ποίημα και με κοπανάει. Δεν μπορούσα να το βγάλω από πάνω μου. Με δυσκόλευε το ότι με ενδιέφερε το μισό, και όχι ολόκληρο το ποίημα. Εκανα λοιπόν δώδεκα σχέδια, τα οποία τα ευχαριστήθηκα και νομίζω ότι το έλυσα το θέμα. Εβγαλα ένα έργο με δώδεκα εικόνες και το τελείωσα.

Μπήκες στο σύμπαν του ποιητή και άρχισες το νέο έργο σου;

Ο Ελύτης έχει μεγάλα σχήματα, πολλές ποιότητες. Μπορεί να είναι απάνθρωπα μερικά σημεία του και λίγο μετά πολύ ανθρώπινος. Εμένα μου δημιουργεί εικόνες η ποίησή του. Αντίθετα ο Καβάφης, τον οποίον και λατρεύω, δεν μου δημιουργεί εικόνες. Μου δημιουργεί πραγματικότητες. Γι’ αυτό και αν αντιμετωπίζω ένα πρόβλημα στη ζωή μου διαβάζω Καβάφη για να πάω παρακάτω. Επίσης δεν με ενδιαφέρουν καθόλου τα ερωτικά ποιήματά του. Τα φιλοσοφικά του μου αρέσουν περισσότερο. Να φτιάξω έργο για την «Αλεξάνδρειά» του, για παράδειγμα, δεν με απασχολεί. Αλλωστε βλέπω αυτό που έχει κάνει ο Ντέιβιντ Χόκνεϊ για τον Καβάφη και είναι αξεπέραστο, οπότε δεν υπάρχει άλλος να το κάνει καλύτερα με χαρακτικά. Ενώ ο Ελύτης με πολιορκεί τα καλοκαίρια με τις εικόνες του.