Ενας boomer της μειοψηφίας

Ενα νεαρό ζευγάρι, με λουλούδια στα χέρια, κατευθύνεται προς τον Αγνωστο Στρατιώτη. Το σκηνικό είναι ήσυχο και άδειο, σχεδόν αγγελοπουλικό. Οι γονείς του, μας πληροφορεί νωρίς μέσα στο βιβλίο του ο Νίκος Αλιβιζάτος, την ημέρα της απελευθέρωσης της Αθήνας πίστεψαν πως η ηρεμία είχε έρθει για να μείνει. Εκαναν λάθος και το αντιλήφθηκαν λίγα λεπτά αργότερα. Ομως αυτήν ακριβώς την εικόνα επέλεξε ο γιος τους για να κοσμεί το εξώφυλλο του πρώτου μη νομικού του βιβλίου, «Δυο βήματα μπρος, ένα πίσω». Ισως γιατί αποτυπώνει τη δική του ανάγνωση για τη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας. Ή, καλύτερα, γιατί ταιριάζει γάντι στην παραδοξότητά της.

Ενας έντιμος συμβιβασμός, λέει ο Αλιβιζάτος, είναι προτιμότερος από μια διαρκή εκκρεμότητα. Μιλάει βέβαια για τη δικαστική αντιπαράθεση για το βασιλικό κτήμα στο Τατόι, όμως στην πραγματικότητα αυτή η επιλογή είναι τόσο βαθιά που τον διαπερνάει. Ο Αλιβιζάτος έκανε έναν έντιμο συμβιβασμό ανάμεσα στην πολιτική και στο συνταγματικό δίκαιο. Υπηρέτησε την πρώτη περιφερειακά, χωρίς να παζαρέψει θέσεις με τους πολιτικούς του φίλους, ακόμα και όταν βρέθηκε σε ψηφοδέλτια Επικρατείας ή υποψήφιος Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Την υπηρέτησε όχι με τη στενά κομματική της έννοια, έστω κι αν δρούσε υπέρ ενός σχηματισμού. Η αίσθηση που αποπνέει είναι πως κύριο μέλημά του ήταν πάντα η εμβάθυνση της δημοκρατίας – χωρίς επιθετικούς προσδιορισμούς, γιατί η μόνη δημοκρατία που μπορεί να σταθεί είναι δυτικού τύπου. Την ίδια αυτή δημοκρατία υπηρέτησε στα αμφιθέατρα και στις δικαστικές αίθουσες. Πότε διδάσκοντας τις επόμενες γενιές νομικών, πότε διεκδικώντας μεταρρυθμίσεις που εκσυγχρόνιζαν το πολίτευμα (όπως η αλλαγή των ταυτοτήτων) και πότε κερδίζοντας μάχες ως εκπρόσωπός του: η δικαίωση των αντιρρησιών συνείδησης, η υπόθεση των Οκτώ και η καταδίκη της Χρυσής Αυγής έχουν και τη δική του υπογραφή.

Ενας ακόμα έντιμος συμβιβασμός φαίνεται στον τρόπο που γράφει. Με το ένα χέρι είναι νομικός. Χρειάζεται να εξηγήσει το πλαίσιο μιας απόφασης, να επιχειρηματολογήσει για τη θέση του, να αναγνωρίσει τις αδυναμίες της και τα προτερήματά της με σκοπό στο τέλος να πάρει τον αναγνώστη (τον δικαστή, δηλαδή) με το μέρος του. Με το άλλο είναι συγγραφέας κανονικός: χρησιμοποιώντας πετυχημένα το σχήμα των δεκαετιών που περνούν, περιγράφει μερικές από τις πιο σημαντικές στιγμές τους μπλέκοντας το συλλογικό με το προσωπικό. Αφηγείται την ιστορία της χώρας σε εικόνες, από συγκεκριμένη σκοπιά. Είναι επιεικής με την Αριστερά που αγάπησε (έστω κι αν έκλεισε τα μάτια στον Τσαουσέσκου), με τον «πράσινο» εκσυγχρονισμό (έστω κι αν σπιλώθηκε από τη διαφθορά) και με την προοπτική της Κεντροαριστεράς του μέλλοντος (έστω κι αν το παρόν της τον απογοητεύει). Ζυγίζει, όμως, τους πάντες, ζώντες και νεκρούς: τους Καραμανλήδες, τους Παπανδρέου, τον Σημίτη, τον Μητσοτάκη, τον Κύρκο, τον Βενιζέλο και τον Τσίπρα. Ζυγίζει τους προγόνους του, τη σχέση του με τον πατέρα του, αλλά και τη δική του προσωπική ιστορία. Θέλει κότσια για κάποιον της γενιάς του Πολυτεχνείου, με δράση ενάντια στη χούντα, να παραδεχτεί πως εκείνη τη νύχτα όχι μόνο δεν ήταν εντός κτιρίου, αλλά δεν ήταν καν στην Ελλάδα. Μόνο για έναν «σπάει» τον κανόνα της μίνιμουμ αντικειμενικότητας: για τον θείο του, τον λογοτέχνη Γιώργο Θεοτοκά.

Οσο τα γεγονότα γίνονται πιο πρόσφατα, ο Αλιβιζάτος γράφει επιλεκτικά. Η περιγραφή του 1989, για παράδειγμα, είναι αλλιώτικη από αυτή για το 2009 και απέχει πολύ από εκείνη του 2019. Αυτό, όμως, δεν επηρεάζει την ουσία. Αν ο αναγνώστης είναι λάτρης των παρασκηνίων, δεν θα απογοητευτεί: πέρα από τις πολιτικές λεπτομέρειες της κάθε εποχής, τα πηγαδάκια ήδη συζητούν για την ευκολία με την οποία ο Αλιβιζάτος εκφράζεται δύσπιστα για τον Ανδρέα (πώς θα μπορούσε αλλιώς, όμως, ένας πρώην Ρηγάς;), αλλά και την περιγραφή του Ευάγγελου Βενιζέλου ως νομικό αντίπαλο δέος, με το οποίο, με αφορμή το τελευταίο βιβλίο του Γιάννη Βούλγαρη, ήρθε κοντά.

Ο Αλιβιζάτος μπορεί να μην το παραδέχεται ανοιχτά, όμως στην αφήγησή του κρύβεται η παραδοχή πως θα ανήκει πάντα στη μειοψηφία. Το ανατριχιαστικό «τελικά, αποδειχθήκαμε πολύ λίγοι», η πικρή αυτοκριτική για όσους πρωτοστάτησαν στο κίνημα «Μένουμε Ευρώπη», υπερασπιζόμενοι το «ναι» στο δημοψήφισμα του 2015, είναι μια ενδεικτική περίπτωση. Η απέχθειά του απέναντι σε κάθε μορφής βία είναι κυρίαρχη και εμφανής ειδικά όταν το βιβλίο φτάνει στην αρχή της τελευταίας οικονομικής κρίσης. Η ανοχή που επέδειξε σ’ αυτή μοιάζει να είναι από τα πράγματα για τα οποία, ακόμα και σήμερα, δεν μπορεί να συγχωρέσει τον ΣΥΡΙΖΑ.