Το διακύβευμα της αντιφασιστικής μνήμης

Μια πολύ ενδιαφέρουσα ανταλλαγή απόψεων για το διακύβευμα της μνήμης και την αναμέτρηση με τον ιστορικό αναθεωρητισμό έγινε πρόσφατα στη New York Review of Books. Τη συζήτηση άνοιξε μια παρέμβαση της Ντουμπράβκα Ούγκρεσιτς. Η κροατικής καταγωγής συγγραφέας και δοκιμιογράφος, πολύ γνωστή για την πολεμική της ενάντια στο κύμα εθνικισμού που διέλυσε τη Γιουγκοσλαβία και την οδήγησε στο να ζει από το 1993 στην Ολλανδία, πήρε αφορμή από μια έκθεση με τίτλο «Αρχαιολογία της Αντίστασης: ανακαλύπτοντας συλλογές πολιτιστικής αντίστασης στη σοσιαλιστική Κροατία», έκθεση που έλαβε χώρα στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος COURAGE

(«Πολιτιστική Αντίσταση – κατανοώντας την πολιτιστική κληρονομιά της διαφωνίας στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες»). Η πολεμική της Ούγκρεσιτς στρέφεται στο πώς η απόδοση του χαρακτήρα της αντίστασης σε κάθε μορφή αντίθεσης στη «σοσιαλιστική οικοδόμηση» ενέχει τον κίνδυνο του ιστορικού αναθεωρητισμού, καθώς καταλήγει να στρέφεται ενάντια στην αντιφασιστική κληρονομιά που ήταν μια κρίσιμη πλευρά των κοινωνιών εκείνων.

Σε αυτή την πολεμική έχει στον νου της την ιδιαίτερη εμπειρία της Κροατίας. Εκεί η διαμόρφωση μιας μετακομμουνιστικής επίσημης ιδεολογίας εμπεριείχε τόσο την αναδρομική δικαίωση του κινήματος των Ούστασε με επικεφαλής τον Aντε Πάβελιτς, δηλαδή τους Κροάτες συνεργάτες των Ναζί στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, όσο και την άρνηση παραδοχής των εγκλημάτων πολέμου που έγιναν και από την κροατική πλευρά στη διάρκεια του γιουγκοσλαβικού εμφυλίου πολέμου.

Oμως, δεν μένει μόνο στο παράδειγμα της πρώην Γιουγκοσλαβίας, εκεί όπου στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη σήμερα τα παιδιά πηγαίνουν σε εθνικά διαχωρισμένες τάξεις μαθαίνοντας την ίδια ιστορία από διαφορετικά σχολικά εγχειρίδια (κροατικά, σερβικά, βοσνιακά), ή όπου στην Κροατία βανδαλίζονται μνημεία της αντιφασιστικής αντίστασης γιατί οτιδήποτε παραπέμπει στην κληρονομιά της σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας θεωρείται εξ ορισμού αρνητικό. Θυμίζει και τον πρόσφατο «Νόμο για το Ολοκαύτωμα» στην Πολωνία που ποινικοποιώντας εκφράσεις όπως «πολωνικά στρατόπεδα θανάτου» προσπαθεί να διαμορφώσει μια εικόνα όπου όλα τα έκαναν οι Ναζί χωρίς καμία συμμετοχή μέρους του τοπικού πληθυσμού.

ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΕΚΤΕΛΕΣΤΕΣ. Η Ούγκρεσιτς είναι ιδιαίτερα αυστηρή για τους επιμελητές της συγκεκριμένης έκθεσης. Σχολιάζοντας μια φωτογραφία τους, αναφέρει ότι η σκέψη που της γεννήθηκε είναι ότι πρόκειται για τους «αγγέλους του θανάτου», τους «μελλοντικούς εκτελεστές» της, σχολιάζοντας ότι λαμβάνουν επιχορηγήσεις για να αντιμετωπίσουν ως περίπου απορρίμματα προς διαχείριση, όσα η ίδια θεωρεί σημαντικά, δηλαδή μια ορισμένη αντιφασιστική και χειραφετητική κληρονομιά.

Στην Ούγκρεσιτς θα απαντήσει ο αυστριακός ιστορικός Ουλφ Μπρουνμπάουερ που θα θεωρήσει άδικη και προσβλητική την αναφορά που έκανε η Ούγκρεσιτς στους επιμελητές της έκθεσης και θα υπερασπιστεί την ανάγκη προγραμμάτων όπως το COURAGE για τη μελέτη όλων των μορφών αντιπολίτευσης στον κρατικό σοσιαλισμό, υπογραμμίζοντας ότι το συγκεκριμένο ερευνητικό πρόγραμμα έχει κάνει κριτική στη γενικευτική χρήση του όρου «ολοκληρωτισμός», ενώ θα επισημάνει ότι αυτή η μελέτη μπορεί να βοηθήσει την κατανόηση της υπαρκτής αυταρχικής στροφής σε αρκετές μετακομμουνιστικές χώρες.

Η Ούγκρεσιτς θα ανταπαντήσει υποστηρίζοντας ότι ο στόχος δεν ήταν το πρόγραμμα COURAGE αλλά ο τρόπος που αντιμετωπίζεται η ιστορική μνήμη στην πρώην Γιουγκοσλαβία, όπου ένα κλίμα εθνικισμού και ιστορικού αναθεωρητισμού έχει διαπαιδαγωγήσει μια γενιά νέων ιστορικών, υπενθυμίζοντας ότι η διαγραφή της μνήμης είχε φτάσει μέχρι του σημείου της μαζικής εκκαθάρισης των βιβλιοθηκών στη μετακομμουνιστική Κροατία από βιβλία γραμμένα στο κυριλλικό αλφάβητο.

Είναι σαφές ότι το διακύβευμα της συζήτησης είναι η πολιτική της μνήμης. Η υπεράσπιση από τον Μπρουνμπάουερ της ανάγκης να μελετηθεί η συνθετότητα των φαινομένων αντιπολίτευσης και διαφωνίας, πολιτικής και πολιτιστικής, στις κοινωνίες του κρατικού σοσιαλισμού δεν αναιρεί το πρόβλημα που υπάρχει με την κατασκευή μιας επίσημης εκδοχής ιστορίας σε αυτές τις χώρες, που στο όνομα της αποκήρυξης του «ολοκληρωτισμού» ουσιαστικά διαγράφει την υπαρκτή ιστορία του αντιφασιστικού κινήματος, που συμπεριλάμβανε και τη μεγάλη απήχηση και ενεργή στράτευση σε κινήματα και οράματα κοινωνικής χειραφέτησης. Είναι το ίδιο διακύβευμα με τις συζητήσεις για την εξίσωση του ναζισμού και του κομμουνισμού.

Αυτό που κινδυνεύει πραγματικά να διαγραφεί από τη συλλογική μνήμη και συνείδηση είναι ότι η έννοια της δημοκρατίας και της δημοκρατικής πολιτικής στην Ευρώπη διαμορφώθηκε και από τον αντιφασισμό του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, την καθοριστική παρέμβαση των κινημάτων που εκπροσώπησαν τις εργατικές τάξεις (και που πρωτοστάτησαν στην αντιναζιστική πάλη) και τα στοιχεία αλληλεγγύης και διεθνισμού που έφερναν. Διαφορετικά, ο περιορισμός της δημοκρατίας στον συνδυασμό ελεύθερης αγοράς και κοινοβουλευτισμού εύκολα ανοίγει τον δρόμο για αυταρχικές μεταλλάξεις.

Κατηγορώντας τα θύματα

Ενδεικτικό του πού μπορεί να φτάσει το ξαναγράψιμο της Ιστορίας το παράδειγμα της Λιθουανίας, με το παρελθόν της εκτεταμένης συνεργασίας με τους ναζί, όπου πριν από μερικά χρόνια είχε προκληθεί μεγάλος θόρυβος, όταν οι Αρχές θέλησαν να εξετάσουν επιζώντες Εβραίους του Ολοκαυτώματος, ανάμεσά τους και τον Γιτζάκ Αράντ, που διετέλεσε διευθυντής του Μουσείου Yad Vashem, για υποτιθέμενα εγκλήματα των αντιφασιστών παρτιζάνων στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.