Πώς ο Διαφωτισμός «μεταφράστηκε» στα ελληνικά

Στα τέλη του 17ου αιώνα, παρατηρείται μια στροφή στην ευρωπαϊκή ιστορία. Πρόκειται για «κρίση της ευρωπαϊκής συνείδησης», όρο που επέβαλε ο Γάλλος Πολ Αζάρ (1878-1944) με το ομότιτλο βιβλίο του, που κυκλοφόρησε το 1935 (ελληνική έκδοση Αμολγός, 2019), όπου μελετά τη χρονική περίοδο από το 1680 ως το 1715. Βιβλίο που αποτελεί έκτοτε τη βάση ιστορικών, πολιτικών, κοινωνικών και πολιτιστικών ερευνών και αναλύσεων για την πορεία προς την νεωτερικότητα, η απαρχή της οποίας τοποθετείται περί το 1750. Ποια ήταν εκείνη η «κρίση»; Το επώδυνο πέρασμα από τη στασιμότητα των θεσμών στην αμφισβήτησή τους, από την ορθοδοξία στην ετεροδοξία, από την άρνηση της υπερβατικότητας στην εκλογίκευση της αναπαράστασης του κόσμου, στη φυσική ηθική και στη συλλογική πρόοδο, από την ψυχολογία της ανησυχίας και της αμαρτίας, στην αισθητική των αισθημάτων, στην εμπιστοσύνη στην επιστήμη.

Σε εκείνα τα χρόνια θα συναντήσουμε την ηθική του Σπινόζα, τον εμπειρισμό του Λοκ, τη Μοναδολογία του Λάιμπνιτς (καθώς και την ανακάλυψη μαζί με τον Νεύτωνα του διαφορικού και ολοκληρωτικού λογισμού), τον Μαλμπράνς με την αναγωγή των αισθήσεων σε μία πρότυπη και αρχέτυπη ιδέα που ονομάζεται νοητή έκταση. Πάμπολλοι οι δορυφόροι κινούμενοι γύρω από τέτοιες προσωπικότητες και μέγιστη η συμβολή τους στα τεκταινόμενα. Η διάχυση εκείνων των ιδεών και η εξάπλωσή τους δημιούργησαν έναν νέο τύπο κοινωνικών επαφών και ανταλλαγής απόψεων, που εκδηλώνονταν σε λέσχες και σαλόνια αστών και καλλιεργημένων ευγενών, διαμορφώνοντας την «τέχνη της συζήτησης» (La civiltà della conversazione της Μπενεντέτα Κραβέρι, 2002), συνδυάζοντας κανόνες συμπεριφοράς, διαλόγου, αλληλοσεβασμού, ενίσχυσης της παιδείας (π.χ. περίληψη των θεωριών του Νεύτωνα διαθέσιμη «διά κυρίας»). Ολη αυτή η εκπολιτιστική, ελεύθερη και ελευθεριάζουσα δυναμική εκφράζεται χειρόγραφα σε επιστολές και, παράλληλα, σε παμφλέτια, εφημερίδες («γαζέτες»), έντυπες πραγματείες.

Είναι η εποχή όπου οι μετακινήσεις διευκολύνονται από την περιφέρεια προς τα αστικά κέντρα, αφού οι μακρόχρονοι πόλεμοι έχουν χαράξει προσπελάσιμες διαδρομές, ασφαλείς περιοχές και σταθμούς ανάπαυσης σε πανδοχεία και ταβέρνες. Ο ταξιδιώτης έχει τη δυνατότητα να μετακινηθεί με ιδιωτικές ταξιδιωτικές άμαξες σε συγκεκριμένες ημερομηνίες και ώρες αναχώρησης, οι οποίες μεταφέρουν επιβάτες, αποσκευές, ταχυδρομείο και έντυπα. Ο ευκατάστατος αστός ή ο κληρονομικά πλούσιος ευγενής μετακινείται κατά βούληση από την κατοικία, το παλάτσο, τον πύργο του με την καρότσα του βεβαίως και υπηρέτες. Με τον ίδιο τρόπο μετακινούνται οι γιοι αυτών των δύο τάξεων, οι οποίοι προορίζονται να αναλάβουν αμέσως ή εμμέσως τη διαδοχή, συνοδεία παιδαγωγών και επιτηρητή προς επίδειξη και απόδειξη ότι η παιδεία δεν είναι ολοκληρωμένη δίχως την εκ του σύνεγγυς γνωριμία με τον κόσμο πέραν των συνόρων, ιδιαιτέρως με τον κόσμο της αρχαιότητας, των ερειπίων της, των διδαγμάτων της.

Δεν θα αργήσει αυτή η παιδευτική ορθότητα να λάβει τη μορφή του «Μεγάλου Γύρου» (Grand Tour) από την Αγγλία μέσω Γαλλίας  και Γερμανίας προς την Ιταλία, από τη Γαλλία μέσω Ελβετίας και Ιταλίας προς τα Βαλκάνια, την Ανατολή. Η ανάπτυξη του σιδηροδρόμου από το 1825 περίπου και μετά θα μεταβάλει τις μετακινήσεις στην Ευρώπη σε ταξίδια και θα  τα εκλαϊκεύσει, δημιουργώντας ατομικούς και συντροφικούς μικρούς και μεγάλους «γύρους». Δεν θα πρόκειται πια για «περιηγητή», αλλά για «τουρίστα», όρος που οφείλεται στον Σταντάλ, ο οποίος δημοσίευσε το 1837 το δίτομο έργο του «Αναμνήσεις ενός Τουρίστα», αναμνήσεις τέτοιου «γυριστή». Η «κρίση της ευρωπαϊκής συνείδησης» έχει καταλήξει στη «θεμελίωση και επέκταση νέας ευρωπαϊκής συνείδησης», στον Διαφωτισμό, στις ιδεολογικές κατασκευές του, στην πολυσήμαντη νεωτερικότητα, που οικοδόμησε παρόντα και αναπόφευκτα ως τις μέρες μας μνημεία λόγου και τέχνης.

Η έκρηξη των μεταφράσεων

Μεγάλο μέρος μνημείων του λόγου είναι τα αναρίθμητα φιλοσοφικά, δοκιμιακά, ηθικά, πολιτικά, λογοτεχνικά έργα, που, χάρη στην αυξανόμενη κινητικότητα, στη δημιουργία δικτύων και επαφών, σχολών σκέψης και μελλοντικών κοινωνικών οραμάτων, πέρασαν από την πρωτότυπη γλώσσα συγγραφής (κυρίως από την πολιτιστικά επικρατούσα γαλλική γλώσσα κατά τους 18ο και 19ο αιώνες) σε άλλες μεγάλες και μικρές γλώσσες, ισχυροποιώντας μιαν αγορά προσφοράς χειρόγραφων και, παράλληλα, τυπωμένων έργων. Για τη χειρόγραφη παραγωγή, σημαντική είναι η συλλογική μελέτη υπό την καθοδήγηση του Φρανσουά Μουρό «Aπό  καλό χέρι: η Χειρόγραφη Επικοινωνία στον 18ο αιώνα» (1993), που έρχεται σε συνέχεια των ερευνών του Αμερικανού Ρόμπερτ Ντάρντον (1939) για την επιτηρούμενη από την «Αστυνομία του Βιβλίου» γαλλική εκδοτική παραγωγή και διάδοσή της στην Ευρώπη, υπό τους τίτλους «Το Λογοτεχνικό Yπόστρωμα του Παλαιού Καθεστώτος» και «Εκδοση και Εξέγερση: το Σύμπαν της λαθραίας Λογοτεχνίας κατά τον 18ο αιώνα». Με τον όρο «λογοτεχνία» και τον προσδιορισμό «λογοτεχνικό» εννοούνται τα επώνυμα, ψευδώνυμα και ανώνυμα λόγια γραπτά.

Η ιστορία των χειρογράφων, τα οποία μετατρέπονται σε βιβλία, έχει όλα τα στοιχεία μιας ανθούσας παράνομης αγοράς, που συγκεντρώνεται στη Γαλλία και βρίσκει διαύλους τυπογραφικής και εκδοτικής εξυπηρέτησης στις Κάτω Χώρες και στην Ελβετία. Η διαδρομή που ακολουθείται είναι συγκεκριμένη: ο  συγγραφέας επιδεικνύει το ανατρεπτικό έργο του στον πεπαιδευμένο ευγενή ή στον φωτισμένο αστό, όταν δεν το έχει γράψει κατά παραγγελία και το αντιγράφει για διανομή στους εκλεκτούς της συντροφιάς των λεσχών και «λογοτεχνικών σαλονιών», με μικρό κίνδυνο προδοσίας, κερδίζοντας στο μεταξύ χρήματα, προστασία, φήμη. Οταν η ζήτηση αντιγράφων αυξάνεται (για να πάρουμε το παράδειγμα της Ελβετίας) μπιστικοί, αγωγιάτες, έμποροι, μεταφέρουν, μέσω των ατραπών των Αλπεων, το χειρόγραφο στο Νεσατέλ, όπου λειτουργούν, δίχως ουσιώδεις περιορισμούς τυπογραφεία, όπως του Αβραάμ Ντρο (από το 1733), του Ιερεμία Βιτέλ (από το 1780). Τα τυπωμένα αντίτυπα παραλαμβάνονται επιτόπου ανά μικρές ποσότητες και φτάνουν στη Γαλλία προς διανομή μέσω άλλων οδών, αποφεύγοντας σοβαρούς τελωνιακούς ελέγχους. Αυτό το «σύστημα» ικανοποιεί μια συμπαγή αγορά, δηλαδή μιαν αγορά με γεωγραφικό κέντρο, του οποίου η περιφέρεια, αναγνωρίζοντας την αξία του εντύπου, προχωρεί σε μετάφρασή του στο γλωσσικό της ιδίωμα.

Η ελληνική διασπορά

Στην περίπτωση της ελληνικής διασποράς από την Πετρούπολη και τη Μαύρη Θάλασσα στα Βαλκάνια, από την Αυστροουγγαρία στην Ιταλία, από την Κωνσταντινούπολη και τη Μικρά Ασία στη Σικελία και την Ισπανία, από τις Φλάνδρες στην Αγγλία, μέσα από τα Πατριαρχεία και τους Φαναριώτες, τους ηγεμόνες και πολιτικούς, τις τοπικές κοινότητες και τις ευρύτερες «συντροφίες», τα δίκτυα των εμπόρων και ιδιαιτέρως της ναυτιλίας (βλ. Τζελίνα Χαρλαύτη και Κατερίνα Παπακωνσταντίνου, «Η ναυτιλία των Ελλήνων 1700-1821», Κέδρος, 2013), τα έργα της «Εσπερίας», των «Φωτισμένων», των «της Ελλάδος εραστών», με όραμα την ανάσταση του Γένους, την Παλιγγενεσία, την παλινόρθωση της Αρχαιότητας, τα έργα των λογίων λοιπόν, είτε είναι μείζονες, ελάσσονες, συντηρητικοί, προοδευτικοί, φιλόθρησκοι, αντικληρικοί, μεταφράζονται και διαδίδονται προς πρόοδο και συνοχή όλης αυτής της πανσπερμίας. Ακριβώς όμως, επειδή δεν υπήρχε ένα κέντρο εξουσίας, ούτε μια σταθερή πολιτική κρίσιμη μάζα, η ελληνική διασπορά, από το 1700 ως το 1832, προσλαμβάνει «θραύσματα» διαφωτιστικών ιδεών, οι οποίες προσκρούουν σε παγιωμένες πνευματικές παραδόσεις σε όλη τη γεωγραφική της έκταση και, ενίοτε, σε διαμάχες, καταλήγοντας σε μια καχεξία, όχι επειδή οι ιδέες της εποχής δεν ήταν κατανοητές, αλλά επειδή ο δανεισμός υπήρξε ελάχιστα γόνιμος, ικανοποιώντας τις ανάγκες με πλειονότητα έργων δεύτερης και τρίτης σειράς. Παρά αυτές τις αρνητικές διαπιστώσεις, των οποίων πολλά τραύματα παραμένουν εθνικά και κρατικά «πακτωμένα» ως τις μέρες μας, εκείνες οι μεταφράσεις και η επίδρασή τους στη νεοελληνική σκέψη είναι ένα ευτύχημα: ο Νέος Ελληνισμός φέρει αρκετές ευκρινείς σωστικές σφραγίδες νεωτερικότητας.

Αυτό το ευτύχημα παρουσιάζει αναλυτικά η Αλεξάνδρα Σφοίνη, κύρια ερευνήτρια του Τομέα Νεοελληνικών Ερευνών στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, στο «Ξένοι συγγραφείς μεταφρασμένοι ελληνικά». Εργο μακράς πνοής, που ξεκίνησε το 1989 και εντάσσεται στο πρόγραμμα καταγραφής όλων των μεταφράσεων από ξένες γλώσσες στα ελληνικά από τον 15ο ως τον 19ο αιώνα, το οποίο έχει στο ενεργητικό του έναν αρχικό κατάλογο μεταφράσεων για τον 15ο ως και τον 18ο αιώνα και, ως το 1863, για τον 19ο αιώνα. Η έρευνα συνεχίστηκε από την Αλεξάνδρα Σφοίνη «με αυτοψίες σε όλα τα διαθέσιμα αντίτυπα των βιβλιοθηκών της Αθήνας (Γεννάδειος, Εθνική, Βουλή, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών), με αναζήτηση σε καταλόγους βιβλιοθηκών (Bibliothèque Nationale de France, British Museum) και στα ηλεκτρονικά μέσα, ώστε να συμπληρωθεί ο κατάλογος με νέα ευρήματα και να γίνουν οι αναγκαίες διορθώσεις και αλλαγές». Το αποτέλεσμα τέτοιας εμπεριστατωμένης εργασίας αποτυπώνεται στην παρούσα έκδοση, η οποία περιλαμβάνει δέκα κεφάλαια, όπου εμφανίζονται και αναλύονται η γεωγραφική κατανομή, η προσωπογραφία και τα δίκτυα των μεταφραστών, η γλωσσομάθεια και τα εργαλεία της μεταφραστικής αντίληψης και πρακτικής, οι μεταφραστικές ομαδοποιήσεις (εκκλησιαστικός λόγος, εγχειρίδια ηθικής, κείμενα φιλοσοφίας, θεσμών και πολιτικής, ιστορίας, γεωγραφίας, επιστημών και τεχνών, λογοτεχνίας).

Εκείνο που αναπαριστά και αποδεικνύει τέτοιου μεγέθους προσπάθεια είναι η πνευματική δυναμική του φαινομένου της μετάφρασης και η ταχεία μετατόπισή της από γλώσσες που περιθωριοποιούνται σταδιακά (ιταλικά) προς γλώσσες που κυριαρχούν (γαλλικά, γερμανικά, αγγλικά), από παραδοσιακά κέντρα έκδοσης μεταφράσεων (Βενετία, Βιέννη, Λειψία, Πετρούπολη) στα οποία προστίθενται νεότερα (Παρίσι, Κωνσταντινούπολη, Μόσχα, Πέστη), ακολουθώντας σε σημαντικό βαθμό τη μεταφορά του κέντρου ενδιαφέροντος και της έδρας των Ελλήνων της διασποράς από μια πρωτεύουσα σε άλλη, από μια πόλη σε άλλη, με βραδεία απομάκρυνση από θρησκευτικά και δογματικά δεδομένα προς κατανόηση και κατάκτηση επιστημονικών συμπερασμάτων, όλη αυτή η αλληλεξάρτηση στραμμένη προς την παιδεία και την εθνική πρόοδο. Οι αριθμοί το αποδεικνύουν: στην περίοδο 1700-1800, οι μεταφράσεις είναι το 10% του συνόλου των εκδόσεων. Από το 1800 ως το 1832 (με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, που αναγνωρίζει την ανεξαρτησία της Ελλάδας) ο αριθμός των μεταφράσεων διπλασιάζεται και αντιπροσωπεύει το 27% των εκδόσεων. Ενώ, κατά σειρά σπουδαιότητας, οι μεταφράσεις κατά τον 18ο αιώνα  δίνουν προτεραιότητα στη θρησκεία (με θρησκευτικό περιεχόμενο, αλλά και κριτική διάθεση) με εξήντα πέντε τίτλους και 34% των εκδόσεων, οι τίτλοι περιορίζονται σε τριάντα τρεις στα χρόνια 1800-1832 και 10% των εκδόσεων. Στην ίδια περίοδο, αυξάνονται οι εκδόσεις και οι τίτλοι για τους θεσμούς και την πολιτική, την ιστορία και την ηθική, τη λογοτεχνία.

Οι μεταφραστές ανήκουν σε ένα ευρύ κοινωνικό φάσμα: δάσκαλοι, ιεροδιδάσκαλοι, καθηγητές, ιερείς και ιερομόναχοι (50%), γραμματικοί, έμποροι, γιατροί και ιατροφιλόσοφοι, έμποροι και φοιτητές, μεταξύ αυτών και ηγεμόνες, καθώς και έξι γυναίκες μεταφράστριες, γεγονός που συνδέεται με τον Διαφωτισμό. Οσον αφορά το πλήθος των μεταφραστών, εννέα είναι γνωστοί από τους προηγούμενους αιώνες, εβδομήντα οκτώ εμφανίζονται τον 18ο αιώνα, εκατόν σαράντα τρεις στις αρχές του 19ου. Δεν είναι περίεργο που ο μεγαλύτερος αριθμός μεταφραστών προέρχεται από τα Επτάνησα, με διαδοχικές συμπληρώσεις από τα νησιά του Αιγαίου, την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη και άλλες τριάντα πόλεις από όλα τα σημεία της παρουσίας της ελληνικής διασποράς, όσο οι εξελίξεις επιταχύνονται.

Μέγα πλεονέκτημα της εργασίας της Αλεξάνδρας Σφοίνη είναι η πληρότητα της ανάλυσης, η αξιολόγηση των δεδομένων ποσοτικά και ποιοτικά, η σύνθεση των στοιχείων, έτσι που η αυτοτέλεια της μελέτης προκαλεί την ευτυχή προοπτική της συνέχισης και ολοκλήρωσης του προγράμματος καταγραφής των μεταφράσεων για όλο τον 19ο αιώνα. Προς το παρόν, είναι απαραίτητο να γίνει μνεία του έργου του ομότιμου καθηγητή της Νεώτερης Ελληνικής Φιλολογίας και γενικού γραμματέα του Ιδρύματος Κωστή Παλαμά Κώστα Κασίνη. Πρόκειται για τη «Βιβλιογραφία των Ελληνικών Μεταφράσεων της Ξένης Λογοτεχνίας», έκδοση του Συλλόγου προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων σε δύο τόμους, ο πρώτος για την περίοδο 1801-1900 (έκδοση 2006, 814 σελ. Α4) και ο δεύτερος για την περίοδο 1901-1950 (έκδοση 2013, 594 σελ. Α4). Εστιάζοντας στη λογοτεχνία, ο Κώστας Κασίνης προσφέρει ένα εργαλείο ανάλυσης, που αναμένει συνθετικές προσεγγίσεις. Ο τρίτος τόμος για την περίοδο 1950-2000 είναι έτοιμος και ίσως βρεθεί τρόπος να δει το φως.

Αλεξάνδρα Σφοίνη
Ξένοι Συγγραφείς Μεταφρασμένοι
Ελληνικά 1700-1832
Εκδοση ΕΙΕ/ΙΙΕ (eie.gr), 2019, σελ. 660
Τιμή: 28 ευρώ