Οι τραυματισμένοι τροπικοί

Ο Μιχάλης Μοδινός ταξιδεύει στον 25ο παράλληλο νότια του Ισημερινού της Γης, νότια του Τροπικού του Αιγόκαιρου προς δυσμάς, για να καταπλεύσει στην κατά πολλούς άγνωστη γη της Νότιας Αμερικής, την Παραγουάη. Στη χώρα, δηλαδή, της πατριαρχικής λογοτεχνικής μορφής του Αουγκούστο Ρόα Μπάστος (Βραβείο Θερβάντες, 1989), των αρχέγονων Ινδιάνων Γκουαρανί, όπως και των τελευταίων ελεύθερων ιαγουάρων. Ισως και όλα τα παραπάνω να φαντάζουν πενιχρά ως ιστορικά ή και εθνολογικά επιχειρήματα, δίπλα στις θρυλικές χάρες των γειτόνων όπως της Βραζιλίας, της Ουρουγουάης και της Αργεντινής. Ενας τόπος που θαρρείς ότι ζει κάτω από τη μετέωρη σφραγίδα του χρόνου.

Μέσα από το χωροχρονικό μικροσκόπιο του Μοδινού, η Παραγουάη είναι η αφορμή. Ενα γεωγραφικό εύρημα που ζει και αναπνέει αιώνες στο ημίφως. Ενα εννοιολογικό πεδίο εξερεύνησης εθίμων και ανθρώπων που στήνουν βάσεις μέσα στους ωκεανούς του τυχαίου. Σταυροδρόμι προορισμών που καταρρίπτουν την ακινησία και ανακαλύπτουν νέες ρίζες. Οι πρωταγωνιστές είναι πραματευτάδες δύο παγκόσμιων ιστορικών φάσεων, με αφετηρία την Ελλάδα: ο πρώτος είναι σαρακατσάνος κτηνοτρόφος του 18ου αιώνα. Από τις ελλαδικές βουνοκορφές φτάνει στο σχολαρχείο του Ιασίου. Σε μια περίοδο που χαρακτηρίζεται ως πρώιμη παγκοσμιοποίηση, όλα είναι – σε μυθοπλαστικό επίπεδο – εφικτά. Οι θαλάσσιοι δρόμοι βρίθουν από ελπίδες. Φτάνει στον Εύξεινο Πόντο και από εκεί βρίσκεται στο κομβικό λιμάνι της Γένοβας. Τα σύνορα λιώνουν. Και ο ήρωάς μας εισέρχεται σε νέα ποντοπόρα βασίλεια. Συναντά τους κοινωνικούς σχεδιασμούς των Ιησουιτών, τους Ινδιάνους μιας περίπλοκης γνώσης, λέξεις παράξενα όμορφες και δεήσεις άγνωστες. Μια καραβέλα θα τον μεταφέρει στο Ρίο ντε λα Πλάτα και από εκεί θα μπει στα μαλακά νερά του γιγάντιου Ρίο Παρανά και στη γη της Παραγουάης. Ιεραπόστολος ποιας ιδέας; Μα, ποιας άλλης εκτός της περιπέτειας. Οπως κάποτε ο Βάσκο ντα Γκάμα ή ο Βαρθολομαίος Ντίαζ και τόσοι άλλοι ονομαστοί άφησαν την Ευρώπη για να ανοιχτούν στους διαρκώς μετατοπιζόμενους ορίζοντες της ορατής πραγματικότητας. Ετσι ακριβώς πράττει και ο «Γριέγο», ο κατά κόσμον Γιωργής Σούρλας.

Αιώνες αργότερα, ένας μακρινός συγγενής του από την Ελλάδα, που διάγει έναν ατυχέστατο συζυγικό βίο γύρω εκεί στην μπελ επόκ του 2004, σκέφτεται να τα παρατήσει όλα και να αρδεύσει ζωή από τη φλέβα μιας απόδρασης προς ένα μέρος εντελώς αγνοούμενο. Αυτός είναι ο δεύτερος βασικός χαρακτήρας, ο Γαβριήλ (αναφορά του συγγραφέα στην εναρκτήρια έκκληση στον «Μόμπι Ντικ» του Μέλβιλ, «Λέγε με Ισμαήλ»). Η Παραγουάη είναι μια σχεδόν απέραντη επίπεδη γη, περίκλειστων διαθέσεων, κάτι που ερεθίζει το αντιφολκλόρ πνεύμα του πρωταγωνιστή. Ο τελευταίος ως στάση ζωής βρίσκεται στην απέναντι όχθη του κλασικού Νεοελληναρά, που τη βρίσκει με ήλιο, θάλασσα, ούζο, αγανάκτηση, ενίοτε και καρτ ποστάλ από τροπικούς παραδείσους. Εξάλλου είναι και το πρόθεμα «Παρά», που παραπέμπει σε πολλά, όπως «παρανοϊκός» και άλλα ενδιαφέροντα. Ο γεωπόνος με την κάθετη φθορά του γάμου να τον τρώει σαν σαράκι, αποφασίζει κατά τη διάρκεια των Μνημονίων να αφήσει τη δοξασμένη Ελλάδα για έναν πιο «θαμπό» προορισμό. Εδώ που τα λέμε, ακόμη και ο πιο απαιτητικός σύγχρονος ταξιδευτής δυσκολεύεται από κάπου να πιαστεί, μιας και η Παραγουάη δεν έχει ούτε ποδοσφαιρικούς θρύλους, όπως ο πρόσφατα θανών Ντιέγκο Μαραντόνα. Κι όμως, η γραφή του Μοδινού την κάνει ελκυστική προς ανακάλυψη.

Νέο οικοσύστημα

Εκείνο που ενδιαφέρει και εδώ τον ανήσυχο συγγραφέα είναι να περιγράψει πιστά την επινοημένη αληθινή βιογραφία των ηρώων του και ακολούθως να εξετάσει την επίδραση της ποικιλώνυμης πολιτιστικής επίδρασης, προερχόμενης κυρίως από τη Δύση, στην επενέργειά της στους αυτόχθονες πληθυσμούς. Πώς οι συνενώσεις φυλών και ηθών, αφού περάσουν από το ατσάλι του πολέμου και της αμοιβαίας καχυποψίας, μπορούν να δημιουργήσουν ένα νέο οικοσύστημα. Οπως οι κοινότητες των Ρεντουσιόνες, που ξεκίνησαν από το Τάγμα των Ιησουιτών. Ενα πείραμα οικιστικό, κοινοτικό, που πέρασε από χίλια κύματα για να δώσει τις σύγχρονες πόλεις της Παραγουάης. Ο Μοδινός στήνει σκαλωσιές στον ουρανό μεταξύ Ασουνσιόν και Αθήνας, σε μια προσπάθεια να μιλήσει για την ιστορία που εκβάλλει στο ταραγμένο σήμερα της προηγούμενης δεκαετίας. Από την αιματηρή εξέγερση των Γκουαρανί μέχρι τον ακραίο λαϊκισμό στην Ελλάδα, που οδήγησε σε πολλαπλά αδιέξοδα και κυρίως έριξε τη λογική στο κανναβάτσο. Οι έλληνες πρωταγωνιστές του μπορούν και προσαρμόζονται στο νέο περιβάλλον προτείνοντας συνεχώς λύσεις. Οι Οδυσσείς κατά κάποιο τρόπο καταλήγουν να είναι γεωγράφοι και μελετητές ηθών με γνώμονα την παράφορη έλξη για μια αφηρημένη ιδέα και όχι το δολοφονικό ένστικτο για γρήγορο πλουτισμό. Οπως περίπου οι ήρωες του Χέμινγουεϊ, κινούνται από μια ανόθευτη έλξη για ανασύνθεση των προσδοκιών σε κάθε βήμα τους. Τους παρακινεί η αγάπη για τον επαναπροσδιορισμό κοινωνικών συνόλων, ταυτοτήτων και όχι τόσο για το πώς θα καταλήξει ο εαυτός τους. Είναι παρατηρητές εν εξελίξει γεγονότων. Φυσικά και στη μέση υπάρχει ο πανδαμάτωρ έρωτας. Για γυναίκες που είναι οι οδοδείκτες της επιθυμίας. Ο συγγραφέας μπαινοβγαίνει από το τότε στο τώρα. Περιμένει την επιθυμία να πάρει το πάνω χέρι και να βάλει φωτιά στην καθεστηκυία ζωή. Πότε με πολιτικοοικονομικούς όρους και πότε με καθαρά ρομαντικούς, πότε σαν road movie με ιστορικοτοπογραφικές αναπλάσεις, η γραφή του Μοδινού μάς εισάγει αυτή τη φορά στην τραυματισμένη αυτάρκεια των τροπικών. Η κάτοψη της μεταβλητής του εποικισμού, δίχως φτηνό εξωτισμό και κλισέ.

Μιχάλης Μοδινός
Παραγουάη
Εκδ. Καστανιώτη
Σελ. 386
Τιμή 18 ευρώ