Χριστουγεννιάτικες ιστορίες από άλλον αιώνα

Λίγο πριν από τα Χριστούγεννα, ενώ η πανδημία συνέχιζε το καταστροφικό της έργο, η Ρεμπέκα Τίντι επισκέφθηκε κάποιους γείτονές της που είχαν αρρωστήσει. Στο αγρόκτημα της οικογένειας, στην Αϊόβα, βρήκε επτά ανθρώπους, ανάμεσά τους και ένα νεογέννητο μωρό, καθηλωμένους στο κρεβάτι: μόνο ένα εξάχρονο κορίτσι είχε μείνει όρθιο, και έπρεπε να φροντίσει όλους τους άλλους. Η Ρεμπέκα Τίντι έκανε ό,τι μπορούσε προκειμένου να βοηθήσει, δεν κατάφερε ωστόσο να αποτρέψει τα χειρότερα: «Ο κύρης είχε μια υποτροπή και συνέχισε να χειροτερεύει, μέχρι που πέθανε μία εβδομάδα αργότερα» έγραψε σε μία επιστολή τον Ιανουάριο του 1919. «Εμεινα μέχρι την κηδεία, που πραγματοποιήθηκε την παραμονή των Χριστουγέννων».

Μπορεί να νιώθουμε πως ζούμε ανήκουστες καταστάσεις, αλλά η ανθρωπότητα έχει ξαναπεράσει Χριστούγεννα εν μέσω πανδημίας – μιας πανδημίας που στοίχισε τουλάχιστον 50 εκατομμύρια ζωές σε ολόκληρο τον κόσμο και εκδηλώθηκε σε τρία κύματα: το πρώτο, ήπιο σχετικά κύμα σηκώθηκε την άνοιξη του 1918 στο βόρειο ημισφαίριο, και υποχώρησε στις αρχές του καλοκαιριού. Ενα σαφώς πιο θανατηφόρο κύμα ενέσκηψε στο τέλος Αυγούστου. Υποχώρησε στα τέλη της χρονιάς, αρχές του 1919 ωστόσο εκδηλώθηκε και τρίτο κύμα. Ο,τι περίπου ζούμε, ή φοβούμαστε πως θα ζήσουμε και τώρα, με τη διαφορά πως τότε μιλούσαν για «ισπανική γρίπη» (αν και ξεκίνησε από την Απω Ανατολή, ή, σύμφωνα με άλλες μελέτες, από την Αμερική, μόνο και μόνο επειδή ο ισπανικός Τύπος ήταν ο μόνος ο οποίος τόλμησε να σπάσει τη συνωμοσία της σιωπής που επέβαλε ο Πόλεμος) ενώ τώρα μιλούμε για Covid-19, με τη διαφορά ότι τότε τα αντιβιοτικά και γενικώς τα αντιιικά φάρμακα ήταν άγνωστα ενώ τώρα φτάσαμε να αναπτύξουμε εμβόλια μέσα σε μόλις δέκα μήνες, με τη διαφορά πως τότε η ανθρώπινη ζωή ήταν τρόπον τινά πιο αναλώσιμη – ενώ τώρα, η σκέψη των 100 νεκρών ημερησίως στην Ελλάδα είναι, απλώς, αβάσταχτη.

Τα γράμματα της Ρεμπέκα Τίντι βρίσκονται σήμερα στα χέρια της κόρης της βαφτιστήρας της, της 72χρονης Ρουθ Λουξ, από το Λίμπερντεϊλ της Αϊόβα. Δεκάδες οικογενειακά γράμματα πέρασαν σε εκείνη μέσω της μητέρας και της γιαγιάς της, η ίδια μάλιστα λέει χαριτολογώντας στους New York Times πως το σπίτι της είναι κάτι σαν πτέρυγα των Εθνικών Αρχείων. Μιλάνε για συγκομιδές καλαμποκιού και σφαγές χοίρων, και ανάμεσα σε αυτά, για ασθένειες και για θανάτους. Τουλάχιστον 675.000 Αμερικανοί είχαν χάσει τη ζωή τους από την ισπανική γρίπη, εκατομμύρια είχαν νοσήσει. Μέτρα κοινωνικής απομάκρυνσης είχαν ληφθεί και τότε αποσπασματικά στις ΗΠΑ, όπως και τώρα. Μεγάλη συζήτηση ωστόσο για το πώς έπρεπε να περάσουν τη γιορτή των Ευχαριστιών, στα τέλη Νοεμβρίου, ή τη γιορτή των Χριστουγέννων, δεν είχε γίνει. Οι οικογένειες, που έτειναν τότε να ζουν εγγύτερα, μαζεύτηκαν γύρω από το οικογενειακό τραπέζι: συχνά, όμως, υπήρχαν σε αυτό άδειες καρέκλες.

Ο Τύπος ασχολούνταν την περίοδο εκείνη περισσότερο με ένα άλλο γεγονός μείζονος σημασίας, τον τερματισμό του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι στρατιώτες επέστρεφαν στα σπίτια τους, και παρότι οι εσωτερικές και διεθνείς μετακινήσεις τους είχαν παίξει και συνέχιζαν να παίζουν σημαντικό ρόλο στη διασπορά του ιού, δημοσιεύματα της περιόδου δείχνουν πως ο κίνδυνος δεν εμπόδισε τον κόσμο να γιορτάσει τη νίκη των συμμαχικών δυνάμεων: παραμονές Χριστουγέννων του 1918, οι New York Times προανήγγειλαν το επικείμενο καλωσόρισμα χιλιάδων στρατιωτών, τη διοργάνωση πολλών χοροεσπερίδων και γιορτών με εκατοντάδες κιλά «σοκολατένιου fudge» και «κέικ με γλάσο», φτιαγμένων από «όμορφα κορίτσια» και «τις μητέρες τους». Τα γράμματα που έχουν περιέλθει στην κατοχή της Ρεμπέκα Τίντι μιλούν για οικογενειακές συγκεντρώσεις, όπως μιλούν και για σκάψιμο τάφων. «Πέρασα τρεις εβδομάδες κάνοντας θελήματα για τους γείτονες και θάβοντας τους νεκρούς» έγραφε ένας συγγενής της, ο Τζον Τίντι, τον Φεβρουάριο του 1919. «Βοήθησα αυτόν τον χειμώνα να θαφτούν περισσότεροι άνθρωποι από ό,τι σε ολόκληρη τη μέχρι τώρα ζωή μου. Ηταν φριχτό». Μία άλλη συγγενής της, η Μάργκαρετ Χάμιλτον, περιέγραφε σε ένα γράμμα τη δική της μάχη με τον ιό: «Η καρδιά μου σχεδόν αρνιόταν να δουλέψει και τα χείλη μου καθώς και τα νύχια μου είχαν πάρει ένα κυανό χρώμα. Είναι βέβαιο πως κόντεψα να πεθάνω».

«Πείτε ένα καλό πράγμα που συνέβη το 2020» καλούν τους αναγνώστες τους, λίγο πιο «πέρα», αυτές τις ημέρες, οι New York Times. Κάνουν μάλιστα την αποστολή ακόμα πιο δύσκολη, «χωρίς να μιλήσετε για πολιτική», προσθέτουν – ειδάλλως δεν θα χρειαζόταν πολλή σκέψη, ηττήθηκε ο Ντόναλντ Τραμπ, τέλος. Ενα καλό πράγμα που συνέβη το 2020… Είμαστε ακόμα ζωντανοί. Και μπορούμε ακόμη να αποφύγουμε το τρίτο κύμα του κορωνοϊού, να φτάσουμε ζωντανοί στο εμβόλιο – είναι μεγάλη τύχη, τεράστια ανακούφιση, να μένουν άδειες κάποιες καρέκλες στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι από επιλογή, από αίσθημα ευθύνης, από υπομονή και αντοχή, και όχι από πένθος.